Тэорыя эвалюцыі Дарвіна разглядае працэс натуральнага адбору, а таксама змяненне біялагічных целаў у розных відаў на працягу часу. Выкладзеныя ў яго працы «Паходжанне відаў» ідэі ў той час былі абвешчаныя ерэтычнымі, бо тэорыя супярэчыла канцэпцыі ўсемагутнага Бога, які стварыў фіксаваны свет і нязменных істот у ім. Хоць нават у нашы дні тэорыя эвалюцыі не вельмі спалучаецца з некаторымі рэлігіямі, вучэнне будызму ні ў чым не супярэчыць асноўным палажэнням гэтай тэорыі. Фактычна для будыстаў гэтая тэорыя цалкам суадносіцца з вучэннем Буды пра залежнае ўзнікненне, супрацьлегласцю крэацыянізму, а таксама з першай з чатырох характарыстык («пячатак») Дхармы – непастаянствам. З'явы пастаянна ўзнікаюць і развіваюцца на аснове мноства прычын і ўмоў, і было б дзіўна, калі б людзі і жывёлы, наадварот, не з'яўляліся б часткай гэтай вялікай плыні непастаянства.
Гэта не азначае, што будыйскае бачанне часу і эвалюцыі цалкам адпавядае таму, што сцвярджаў Дарвін. Тэорыя Дарвіна факусуецца на біялагічных і фізічных аспектах, разам з якімі ўзнікае свядомасць. І хоць у гэтай тэорыі прысутнічае думка, што па меры ўскладнення жывых арганізмаў павышаецца і іх узровень усвядомленасці, гэтая ідэя не развітая так глыбока, як у Буды, калі ён апісваў эвалюцыю ўсведамлення ад ніжэйшых формаў жыцця да цалкам прасветленага буды. Акрамя таго, Дарвін разважае пра эвалюцыю свядомасці ў відаў у цэлым, у той час як у будызме апроч гэтага гаворыцца пра індывідуальную эвалюцыю ўсведамлення.
Больш за тое, эвалюцыя па Дарвіну мае на ўвазе пастаяннае «паляпшэнне», гэта значыць істоты паступова развіваюцца, трансфармуючыся ў больш прыстасаваныя для выжывання формы жыцця і навучаючыся больш эфектыўна рабіць патомства. У будыйскім вучэнні гаворыцца, што любая жывая істота можа перарадзіцца ў самых розных формах: гэта не лінейны працэс паляпшэння. Асобныя істоты і цэлыя віды могуць рэгрэсаваць у залежнасці ад кармы, прычын і ўмоў. Такім чынам, хоць у некаторых падрабязнасцях ёсць неадпаведнасці, у цэлым прынцып эвалюцыі прысутнічае ў абедзвюх сістэмах.
Эвалюцыя і распад Сусвету
На думку вучоных, адлік часу пачынаецца з Вялікага выбуху (велізарнага, хуткага расшырэння Сусвету, які здарыўся 14 мільярдаў гадоў таму), у выніку якога чатыры мільярды гадоў таму сфарміравалася наша планета. З цягам часу газападобны вадарод ператварыўся ў зоркі і планеты, а на гэтай планеце, якую мы цяпер называем Зямлёй, узніклі аднаклетачныя арганізмы. Затым яны станавіліся ўсё больш складанымі і ператварыліся ў розныя развітыя формы жыцця, якія мы можам назіраць у нашы дні. Таксама вучоныя гавораць, што яшчэ мільярды гадоў Сусвет будзе расшырацца і эвалюцыянаваць, пасля чаго ён распадзецца, і ёсць некалькі розных тэорый, як гэта адбудзецца.
Буда казаў пра эвалюцыю і канчатковы распад Сусвету ў «Сутры пра веданне пачаткаў» (палі: Агання-сута). У гэтай сутры Буда таксама разглядае нараджэнне і разбурэнне навакольнага асяроддзя на нашай планеце, узнікненне і знікненне розных формаў жыцця, развіццё і знікненне грамадстваў. Адзінае адрозненне паміж пазіцыямі сучаснай навукі і будызму – у тым, што Буда сцвярджаў, што ўзнікненне, існаванне і разбурэнне Сусвету – гэта ўсяго толькі частка аднаго цыклу, а ў часу няма ні пачатку, ні канца. У сутры гаворыцца:
Рана ці позна, пасля вялікай колькасці часу, Васетха, гэты свет распадзецца. <...> Аднак рана ці позна, пасля вялікай колькасці часу, свет эвалюцыянуе. <...> У гэтыя часы, Васетха, ёсць толькі вада, і ўсюды цемра, суцэльная цемра. Не відаць ні сонца, ні месяца, ні зорак, ні сузор'яў, няма ні дня, ні ночы, няма ні месяцаў, ні тыдняў, няма ні пораў года, ні гадоў, няма ні мужчынскага, ні жаночага. Істоты [проста] вызначаюцца як істоты...
Тут мы можам убачыць, што Буда яўна кажа пра цыклы сусветных сістэм, згадваючы таксама жывых істот. Далей у сутры гаворыцца пра ўзнікненне палоў і пра развіццё грамадстваў, у якіх людзі дзеляцца на класы. Далей апісваецца, як навакольнае асяроддзе і істоты, якія яго насяляюць, дэградуюць і знікаюць.
У адпаведнасці з гэтай сутрай і вучэннем будызму пра залежнае ўзнікненне і непастаянства, няма падстаў адпрэчваць навуковыя тэорыі Вялікага выбуху або тэорыі, якія апісваюць распад Сусвету.
Эвалюцыя целаў
Цяпер давайце больш падрабязна разгледзім эвалюцыю біялагічных целаў. У тэорыі эвалюцыі ёсць дакладнае ўяўленне на гэты конт: мы ўсе развіліся з аднаклетачных арганізмаў. У тэорыі Дарвіна гаворыцца пра прагрэсіўную эвалюцыю, у рамках якой істоты эвалюцыянуюць ад ніжэйшых формаў да вышэйшых. Іншымі словамі, існуе прыроджаная тэндэнцыя эвалюцыянаваць толькі ў бок паляпшэння. У дадзеным выпадку мы гаворым толькі пра фізічную аснову, таму што ў кантэксце будыйскага вучэння мы б сказалі, што існуе велізарная розніца паміж фізічнымі формамі жыцця, якія існуюць на планеце, і ментальным кантынуўмам істот, што перараджаюцца ў гэтых формах.
Раней планету насялялі дыназаўры, але цяпер іх няма, яны вымерлі. Чаму мы не можам перарадзіцца дыназаўрам у нашы дні? У адпаведнасці з навуковымі тэорыямі, каля 66 мільёнаў гадоў таму катаклізм прывёў дыназаўраў да вымірання, а млекакормячыя (да якіх адносімся і мы, людзі) сталі развівацца далей. У адпаведнасці з тэорыяй Дарвіна мы б сказалі, што дыназаўры вымерлі з-за таго, што не прайшлі натуральны адбор. «Выжылі наймацнейшыя», як кажуць.
З будыйскага пункту гледжання, для таго каб кармічныя сілы і патэнцыялы саспелі, неабходна, каб з'явіліся прыдатныя абставіны. Абставіны, пры якіх можна перарадзіцца дыназаўрам, папросту адсутнічаюць у дадзены момант на нашай планеце. Замест гэтага ёсць шматлікія іншыя фізічныя асновы для перараджэння. Яны ў будучыні зменяцца. Вядома, калі ў дадзены момант на якой-небудзь планеце ў іншай частцы нашага Сусвету ёсць дыназаўры, то ў адпаведнасці з вучэннем будызму мы б сказалі, што там можна перарадзіцца дыназаўрам!
Падчас дыскусіі, якую Яго Святасць Далай-лама вёў з вучонымі, у яго спыталі, ці могуць камп'ютары стаць жывымі істотамі, ці змогуць яны аднойчы здабыць розум? Далай-лама даў цікавы адказ: калі камп'ютары або робаты стануць дастаткова тонка ўладкаваныя, каб яны маглі паслужыць асновай для ментальнага кантынуўму, то ў нас няма прычын меркаваць, што ментальны кантынуўм не зможа ў адным з жыццяў злучыцца з цалкам неарганічнай машынай у якасці асновы-ёмішча.
Гэта не азначае, што камп'ютар – гэта розум. Гэта не азначае, што мы можам штучна стварыць розум у камп'ютары. Тым не менш, калі камп'ютар будзе ўладкаваны дастаткова тонка, ментальны кантынуўм зможа далучыцца да яго і выкарыстоўваць камп'ютар як фізічнае ёмішча. Гэта куды больш незвычайная і прагрэсіўная ідэя, чым тэорыя Дарвіна!
Чаму Буда не расказаў пра эвалюцыю больш?
Мы, будысты, глядзім на Буду як на ўсеведаючую істоту (пасля дасягнення поўнага прасвятлення ён ведаў усё), і мы маглі б задацца пытаннем: чаму Буда не стаў расказваць пра будову Сусвету і эвалюцыю істот больш падрабязна?
Калі казаць у цэлым, Буда даваў вучэнне для таго, каб весці людзей па шляху вызвалення і прасвятлення. Ён расказваў пра доўгія цыклы, праз якія праходзяць сусветы і істоты, якія іх насяляюць, для таго, каб дапамагчы людзям зразумець рэдкасць іх каштоўнага чалавечага нараджэння. Ведаючы, наколькі гэта рэдкае нараджэнне, як складана яго здабыць зноў, людзі будуць цаніць яго па вартасці, і гэта натхніць іх атрымаць максімум карысці з цяперашняй сітуацыі, каб рухацца ў напрамку духоўных мэтаў. Буда прыйшоў у наш свет не для таго, каб вучыць касмалогіі або астрафізіцы.
Лічыцца, што разважаць на тэмы, якія не адпавядаюць гэтай мэце, – значыць дарэмна страчваць час і сілы. Разважанні пра Сусвет і колькасць істот, якія яго насяляюць, калі розум поўны памылак, а намі кіруюць турботныя эмоцыі – асабліва калі ў нас неадпаведныя рэчаіснасці ўяўленні пра жывых істот – будуць толькі адводзіць нас ад мэты (вызваліцца і дапамагчы іншым істотам). Гэта можа скончыцца тым, што мы толькі прымножым нашы памылкі.
Ёсць некалькі гісторый з жыцця Буды, якія ілюструюць гэты пункт гледжання. Напрыклад, у Буды спыталі, ці бясконцы Сусвет і ці працягвае «я» існаваць пасля смерці. У кожным з выпадкаў Буда захоўваў маўчанне і не адказваў на пытанні. Урэшце Буда сказаў, што калі людзі памыляюцца і вераць у стварэнне свету і нязменную, створаную душу, то любы адказ, які ён бы даў, толькі паглыбіць гэтыя памылкі. Калі не існуе ніякай нязменнай, створанай душы, то які сэнс пытацца, колькі існуе такіх душ: бясконца шмат ці абмежаваная колькасць?
Гэтае вучэнне цудоўнае само па сабе. Акрамя таго, ці дапаможа веданне пра памеры Сусвету або колькасць істот у ім – нават калі ў нас будзе дакладная інфармацыя пра іх існаванне – пераадолець пакуты і праблемы? Ці зможам мы лепш дапамагаць іншым істотам? Буда сказаў, што мы памром перш, чым зможам вырашыць гэтыя пытанні, і такім чынам растрацім гэтае каштоўнае чалавечае жыццё. Падобныя разважанні не даюць нам нічога карыснага, акрамя, магчыма, забаўкі. Што сапраўды важна – дык гэта распазнаць рэальнасць цяперашніх абставінаў і атрымаць карысць з тых рэдкіх магчымасцяў, якія ў нас ёсць. Разумеючы, што мы знаходзімся ў сансары, але ў той жа час валодаем каштоўным чалавечым целам і розумам, мы можам выкарыстоўваць гэтыя цела і розум, каб пераадолець пакуты і дапамагчы ўсім істотам. Мы можам практыкаваць метады, якія прыводзяць да поўнага прасвятлення. А калі дасягнем прасвятлення, то, магчыма, мы атрымаем адказы на ўсе гэтыя невырашальныя пытанні!