Захаваныя пісьмовыя крыніцы найстаражытнейшых чалавечых цывілізацый уяўляюць сабой малітоўныя тэксты, ад шумерскіх храмавых гімнаў да старажытных егіпецкіх загавораў, звернутых да багоў. У нашы дні ва ўсіх асноўных рэлігіях свету ў тым ці іншым выглядзе прысутнічаюць малітвы. Хрысціяне, мусульмане і іўдзеі моляцца Богу, у той час як індусы могуць выбіраць, каму з шырокага спісу божастваў узнесці малітву. На першы погляд будызм нічым не адрозніваецца. Схадзіце ў храм ці манастыр у любой будыйскай краіне, і вы ўбачыце, як мноства людзей са складзенымі далонямі нешта шэпчуць перад статуяй Буды. Тыя, хто знаёмы з тыбецкім будызмам, ведае, што ў нас ёсць рэчы, якія перакладчыкі калісьці назвалі малітоўнымі ружанымі, малітоўнымі барабанамі і малітоўнымі сцяжкамі.
У акце малітвы ўдзельнічаюць тры складнікі: чалавек, які ўзносіць малітву, аб'ект, да якога звернута малітва, і тое, дзеля чаго малітва ўзносіцца. Таму тэма малітвы ў будызме неадназначная. Урэшце, каму і навошта моляцца будысты ў нетэістычнай рэлігіі, дзе няма Бога-творцы? Калі няма нікога, хто мог бы дараваць нам дабраславенне, то які сэнс маліцца? Надзённае пытанне для будыстаў наступнае: «Ці можа хто-небудзь, акрамя нас, ліквідаваць нашы пакуты і праблемы?»
Калі мы хочам што-небудзь памяняць, адной малітвы недастаткова. Для змяненняў патрэбныя дзеянні. – Яго Святасць Чатырнаццаты Далай-лама
Буда вучыў, што ніхто, нават ён сам, пры ўсёй сваёй мудрасці і здольнасцях, не можа ліквідаваць усе нашы праблемы. Гэта немагчыма. Мы павінны самі ўзяць за сябе адказнасць. Калі мы не хочам сутыкацца з праблемамі і пакутамі, то трэба пазбягаць прычын пакут. Калі мы хочам быць шчаслівымі, трэба ствараць прычыны шчасця. З будыйскага пункту гледжання мы можам дасягнуць гэтага, прытрымліваючыся чыстай маралі і этыкі. Толькі ад нас залежыць, ці памяняем мы свае паводзіны і стан розуму, каб наша жыццё стала такім, якое мы хочам.
Каму моляцца будысты?
Пра што людзі просяць і каму моляцца, калі яны распасціраюцца перад статуямі, падносяць духмянасці ў храмах і начытваюць малітвы? І хоць ёсць людзі, якія моляць: «Буда Шак'ямуні, прашу, няхай у мяне будзе мерседэс! – ці. – Буда Медыцыны, калі ласка, ацалі мяне!» – большасць будыйскіх настаўнікаў скажуць, што такія малітвы наўрад ці будуць карыснымі.
Замест гэтага ў будызме мы молімся будам і бадхісатвам, просячы ў іх натхнення і ўпартасці працаваць над сабой, каб мы самі змаглі стварыць прычыны шчасця і прынесці іншым істотам столькі карысці, колькі зможам. Нічога незвычайнага не адбываецца: буды не адорваюць нас асаблівай сілай па ўзмаху чароўнай палачкі. Аднак думаючы пра буд, мы бачым іх як прыклад для пераймання. І тады мы становімся ўпэўненыя ў сваіх сілах, думаючы: «Я змагу!»
Будыйскія малітвы, такія як начытванне сутр, паўтарэнне мантр, а таксама візуалізацыя божастваў, патрэбныя для таго, каб злучыцца з нашай унутранай здольнасцю развіваць стваральныя якасці, такія як спачуванне, энтузіязм, цярпенне і гэтак далей, а таксама здзяйсняць стваральныя ўчынкі і дапамагаць іншым істотам.
Сямічасткавая малітва
Сямічасткавая малітва – гэта даволі вядомая практыка, якая змяшчае сутнасць усяго будыйскага шляху. У ёй сем частак, у кожнай з якіх асаблівая мэта:
(1) Я распасціраюся перад будамі, што служаць упрыгажэннем трох часоў, і перад Дхармай, і Сходам Вышэйшым, целамі пакланяючыся столькімі, колькі шмат у сусвеце атамаў.
(2) Падобна як Манджушры і іншыя вам паднашэнні рабілі, Пераможныя, я таксама паднашу дары вам, Так Тыя Што Сышлі Абаронцы, і вашым сынам і дочкам духоўным.
(3) Я ў быцці сансарным без пачатку, і ў гэтым жыцці, і ў іншых, учынкі адмоўныя здзяйсняў міжволі і змушаў іншых [іх] здзяйсняць, а таксама, наіўным памыленнем прыгнечаны, цешыўся [ім]; я ўсё, што натварыў, памылковым лічу, прызнаю адкрыта, шчыра перад тварам Абаронцаў.
(4) Шчаслівы, радуюся я сілы пазітыўнай акіяну ад мэты бадхічыты, што яны развілі, каб радасць прынесці ўсім істотам, што абмежаваныя, і іх дзеянням, карысным для істот.
(5) Склаўшы далоні, заклікаю да буд кірункаў усіх: «Калі ласка, запаліце светач Дхармы для абмежаваных істот, што пакутуюць, брыдуць у цемры навобмацак».
(6) Склаўшы далоні, я малю Пераможных, гатовых выйсці за межы гора: «Прашу, незлічоныя эоны заставайцеся, не пакідаючы ў асляпленні скітальцаў».
(7) Якую пазітыўную сілу я ні стварыў дзякуючы ўсяму, што зроблена цяпер і раней, няхай я тым самым цалкам пазбаўлю ад пакут усіх абмежаваных істот.
- Першая частка малітвы – гэта распасціранні. Мы распасціраемся перад будамі ў знак павагі да іх якасцей: спачування, любові і мудрасці. Распасціраючыся, мы кранаемся падлогі верхняй часткай цела – галавой, – што таксама дапамагае пераадолець гардыню і культываваць сціпласць.
- Затым мы робім паднашэнні. Большасць будыстаў падносяць чашы з вадой, аднак аб'ект паднашэння не такі важны. Што сапраўды важна – дык гэта матывацыя даяння: мы аддаём наш час, сілы і тое, што нам належыць. Гэтая матывацыя дапамагае нам пераадолець прыхільнасць.
- Далей мы прызнаем свае недахопы і памылкі. Магчыма, часам мы лянівыя ці эгаістычныя, а часам нашы паводзіны разбуральныя. Мы прызнаем гэта, шкадуем і рухаемся далей з цвёрдым намерам імкнуцца не паўтараць тыя ж памылкі. Гэта дапамагае нам пераадолець уплыў негатыўных кармічных імпульсаў.
- Затым мы сурадуемся. Мы ўспамінаем усе свае стваральныя ўчынкі і ўсе цудоўныя стваральныя дзеянні іншых істот. Мы таксама думаем пра неверагодныя ўчынкі буд. Гэта дапамагае пабароць зайздрасць.
- Потым мы просім дараваць вучэнне, і гэта зараджае ў нас успрымальны стан розуму. Мы гаворым: «Мы хочам вучыцца, мы хочам зрабіць шчаслівымі сябе і іншых істот!»
- Мы молім настаўнікаў не пакідаць нас. У папярэдняй частцы мы адкрыліся вучэнню, а цяпер мы хочам, каб настаўнікі засталіся з намі і давалі навучанні, пакуль мы не дасягнем поўнага прасвятлення.
- Нарэшце, мы даходзім да самага важнага этапу – прысвячэння. Мы прысвячаем усю назапашаную станоўчую сілу, каб яна прынесла карысць нам і ўсім істотам.
Як відаць на прыкладзе гэтай малітвы, сутнасць будызму не ў тым, што нейкая істота спускаецца да нас і ратуе ад праблем. У адной прыказцы гаворыцца: «Ты можаш прывесці каня да вады, але не можаш прымусіць яго піць». Іншымі словамі, буды паказваюць нам шлях, але нам трэба прыкласці намаганні, каб пераадолець прыхільнасць і неўсведамленне, а таксама раскрыць бязмежны стваральны патэнцыял, якім мы ўсе валодаем.
Рэзюмэ
Хоць фармальна ў будызме ёсць рытуальныя прадметы і малітвы, іх сэнс не ў тым, каб прасіць нейкую знешнюю сілу аб дапамозе ў побыце. Буды і бадхісатвы – цудоўныя ўзоры для пераймання, якія паказваюць шлях ад таго пункта, у якім мы знаходзімся, да поўнага прасвятлення. Узносячы малітвы будам і бадхісатвам, мы атрымліваем ад іх натхненне і абуджаем сваю ўласную сілу: бязмежнае спачуванне, любоў, мудрасць, – увесь патэнцыял, які тоіцца ўнутры нас.