Будысты могуць колькі заўгодна гаварыць пра любоў, спачуванне і памяркоўнасць, але нават калі выбітныя майстры, такія як Далай-лама, прызнаюць, што часам гневаюцца, ці ёсць надзея ў нас? Магчыма, навукоўцы скажуць, што гневацца цалкам нармальна, псіхолагі парадзяць выказваць гнеў, а ў некаторых рэлігіях нават гаворыцца пра праведны гнеў. Аднак будызм сцвярджае, што гнеў – гэта заўсёды дрэнна.
Будыйскі вучоны VIII стагоддзя Шанцідэва апісаў гнеў як самую моцную негатыўную сілу, здольную знішчыць усё добрае, што мы калі-небудзь зрабілі. Падумайце пра гэта. Калі ў нас ёсць зброя, адно імгненне гневу здольнае змяніць нашу будучыню: са свабоднага чалавека мы можам ператварыцца ў турэмнага зняволенага. Прыклад з паўсядзённага жыцця – гнеў можа разбурыць сяброўства і давер, якія доўжыліся дзесяцігоддзі. У канчатковым выніку гнеў больш небяспечны, чым усе бомбы, стрэльбы і нажы гэтага свету разам узятыя.
Каб уключыць субцітры, клікніце на іконцы «Субцітры» ў правым ніжнім куце акна з відэа. Змяніць мову субцітраў можна, клікнуўшы па іконцы «Налады».
Мы ведаем, што гнеў – нешчаслівы стан розуму, але што мы можам зрабіць? Будызм прапануе шэраг простых метадаў, якія дапамогуць змяніць наш розум. Але папярэджваю загадзя: чароўнай пілюлі не існуе! Вось восем лепшых будыйскіх парад пра тое, як спраўляцца з гневам.
1. Такое жыццё – сансара
Першае настаўленне Буды, якое ён даў 2500 гадоў таму, вельмі прамалінейнае: наша жыццё нездавальняючае. І ведаеце што? Яно ўвогуле ніколі не будзе здавальняючым.
Мы нарадзіліся – мы памром. Паміж гэтымі падзеямі будуць прыемныя і цяжкія дні, а часам мы не будзем адчуваць амаль нічога. Гэтыя бясконцыя ўзлёты і падзенні мы называем «сансарай». Калі мы прыйшлі ў гэты свет, ніхто не казаў, што жыццё будзе выдатным і лёгкім, гэтакай несупыннай забаўкай, і што ўсё заўсёды будзе роўна так, як мы хочам. Зразумеўшы ўласную сітуацыю ў сансары, мы таксама зможам лепш зразумець іншых.
Усе мы ў аднолькавым становішчы. Калі мы гневаемся на падзеі і сітуацыі, на іншых і на сябе, гэта не дапаможа. Іншыя робяць і кажуць тое, што нам не падабаецца, – менавіта таму, што іх жыццё таксама не ўдалося.
Падобнае мысленне можа цалкам змяніць наша светапогляд. Няхай нават кожнаму з нас здаецца, што ён цэнтр уласнай сусвету, гэта не азначае, што ўсё павінна ісці і будзе ісці менавіта так, як нам хочацца.
2. Будзьце героямі – цярпенне
Турботныя эмоцыі лепш за ўсё пераадольваць з дапамогай іх супрацьлегласцяў. Калі змагацца з агнём з дапамогай агню, гэта не дапаможа. Чаму? Наш розум не можа ўтрымаць дзве супрацьлеглыя эмоцыі ў адзін момант. Нельга крычаць на каго-небудзь і адначасова быць цярплівым – так не бывае. Многія лічаць цярпенне прыкметай слабасці: мы дазваляем іншым пераступаць праз нас і згаджаемся з усім, што яны хочуць. Аднак насамрэч усё цалкам наадварот. Ці цяжка нам закрычаць, калі нам дрэнна? І наколькі цяжэй захоўваць спакой і валодаць сваімі эмоцыямі? Калі мы ідзём за сваімі пачуццямі, куды б яны нас ні вялі, гэта не робіць нас героямі. Наадварот, мы становімся слабейшымі. Наступны раз, збіраючыся закрычаць на каго-небудзь на ўсё горла, замест гэтага дастаньце меч цярпення і перарэжце горла свайму гневу.
Як? Заўважыўшы напружанасць, можна пачаць глыбока дыхаць: гэта будзе прамой супрацьлегласцю кароткім удыхам і выдыхам, якія суправаджаюць гнеў. Можна павольна далічыць да ста, не даючы сабе сказаць таго, пра што мы потым безумоўна пашкадуем. Апынуўшыся ў канфліктнай сітуацыі, магчыма, мае сэнс выйсці з яе, пакуль усё канчаткова не пайшло пад адхон. Усе сітуацыі розныя, таму назірайце, што лепш за ўсё працуе для вас.
3. Будзьце на сувязі з рэальнасцю – прааналізуйце сітуацыю
Калі даследаваць, што мы адчуваем, калі злуемся, гнеў здаецца абаронцам – лепшым сябрам, які адстойвае нашы інтарэсы, дапамагае на полі бою. Гэтая ілюзія прымушае нас думаць, што гнеў апраўданы. Але калі паглядзець уважліва, гнеў – не сябар, а вораг.
Гнеў прыводзіць да стрэсу, пакут, да страты сну і апетыту. Калі мы не спыняем гневацца, гэта робіць дрэннае ўражанне на іншых. Давайце шчыра прызнаемся: ніхто не хоча быць побач з чалавекам, які гневаецца, ці не так?
Калі нас у чым-небудзь абвінавачваюць і мы адчуваем, як у раёне жывата пачынае завязвацца вузел абарончай пазіцыі, трэба спыніцца і падумаць рацыянальна. Бо ёсць толькі два варыянты: або чалавек мае рацыю, або не мае рацыі. Навошта злавацца, калі яго словы правільныя? Калі мы хочам быць дарослымі, трэба прызнаць яго рацыю, вынесці ўрок і рухацца далей. І навошта гневацца, калі абвінавачванне несправядлівае? Чалавек памыліўся. А з намі такога ніколі не здаралася?
4. Паглядзіце ў свой розум – медытацыя
У бітве з гневам можа быць вельмі карыснай медытацыя і практыка памятавання (усвядомленасці). Многім медытацыя здаецца пустой тратай часу: навошта праводзіць 20 хвілін, седзячы на падушцы, калі за гэты час можна шмат чаго зрабіць? Іншым медытацыя здаецца прыемным уцёкамі ад рэальнага жыцця, калі мы можам правесці некаторы час удалечыні ад дзяцей, лістоў, мужа або жонкі.
Але медытацыя – нешта нашмат большае. Гэта падрыхтоўка да рэальнага жыцця. Няправільна кожную раніцу медытаваць на любоў і спачуванне, а затым, ледзь прыйшоўшы на працу, крычаць на падначаленых і скардзіцца на калег.
З дапамогай медытацыі мы прывучаем свой розум да добрых думак – цярпення, любові і спачування. Можна медытаваць дзе заўгодна і ў любы час. Калі па дарозе на працу мы гатовыя патраціць паўгадзіны на праслухоўванне любімых песень, то можам хаця б дзесяць хвілін з гэтых трыццаці выклікаць думкі добразычлівасці да іншых. Гэта вельмі эфектыўна для памяншэння гневу, і паступова мы станем чалавекам, з якім іншыя хочуць быць побач.
5. Пакланіцеся – вучыцеся ў ворага
Будызм часта вучыць нас паступаць насуперак сваім звычкам. Калі мы гневаемся, узнікае імпульс адпомсціць. А што ў выніку? Мы пакутуем не менш, а, магчыма, нават больш. Супрацьлеглы ўчынак ідзе ў разрэз з інтуіцыяй, але насамрэч ён прыносіць супрацьлеглы вынік, прыводзячы да шчасця.
Так, гэта гучыць недарэчна, але падумайце пра аб'ект свайго гневу як пра настаўніка. Калі мы хочам стаць лепшымі – больш цярплівымі, любячымі, добрымі, шчаслівымі людзьмі, – трэба практыкаваць. Усе мы ведаем, што трэба вельмі шмат часу і сіл, каб стаць футбалістам або скрыпачом сусветнага ўзроўню, дык чаму ўсё павінна быць інакш у выпадку з трэніроўкай розуму? Калі нас заўсёды акружаюць тыя, хто згаджаецца з намі і выконвае ўсе нашы жаданні, мы ніколі не навучымся пераадольваць цяжкасці.
Таму людзі, на якіх мы гневаемся, выключна каштоўныя: яны даюць нам магчымасць па-сапраўднаму практыкаваць цярпенне. Гэта неадкладна перапыніць паток гневу, паколькі зменіць наш погляд на іншых: мы будзем думаць не пра тое, што яны прычыняюць нам боль, а пра тое, што яны нам дапамагаюць.
6. Памятайце пра смерць – непастаянства
Вы памрэце, я памру, усе мы памром. Таму, калі чалавек, якога вы не можаце цярпець, робіць што-небудзь, што вас раздражняе, спыніцеся і задумайцеся: «Ці будзе гэта важна, калі я апынуся на смяротным ложы?» Хутчэй за ўсё, адказ будзе адмоўным, калі толькі гэты чалавек не апантаны жаданнем заваяваць і знішчыць свет. Гэтая вельмі простая парада дапамагае не заўважаць раздражняльных дробязяў.
Усе мы ведаем, што памром, але, відавочна, не ўсведамляем гэтага да канца. Смерць здаецца абстрактнай, аддаленай канцэпцыяй, чымсьці, што адбываецца з іншымі людзьмі – старымі, хворымі, якія трапляюць у анамальныя здарэнні. Але ў рэальнасці гэта не так. Маладыя людзі паміраюць раней за пажылых, а здаровыя – раней за хворых. Гэта адбываецца кожны дзень.
Калі мы думаем пра смерць, якая непазбежна прыйдзе (заўтра? праз год? праз 50 гадоў?), многія рэчы, якія звычайна выводзяць нас з сябе, становяцца літаральна нічым. Яны неабавязкова перастаюць нас раздражняць, але мы бачым, што не мае сэнсу траціць на іх каштоўны час і сілы.
7. Усё вяртаецца – карма
Людзі кажуць: «Усё вяртаецца. – або: – Гэта яго карма, ён гэта заслужыў», маючы на ўвазе, што людзі пажынаюць тое, што самі ж і пасеялі. Гэта не зусім адпавядае будыйскаму разуменню кармы, яно больш складанае і тонкае. Тым не менш, хоць людзям падабаецца заўважаць, што пакуты іншых узнікаюць з-за іх кармы, большасці цяжка ўбачыць, што непрыемныя сітуацыі, у якіх аказваюцца яны самі, узнікаюць з-за іх уласнай кармы.
Усё, што адбываецца з намі – ад імгненняў неверагоднай радасці да глыбінь адчаю – узнікае ў сілу прычын. Гэтыя прычыны не звальваюцца на нас ніадкуль: мы стварылі іх самі. Таму, апынуўшыся ў жудаснай сітуацыі, замест таго каб даваць волю гневу, можна спыніцца і падумаць: адкуль гэта прыйшло і ці хачу я, каб усё стала яшчэ горш?
Карма звязана з машынальнымі паводзінамі, калі мы рэагуем на тое, што адбываецца, звыклымі спосабамі. Калі мы зразумеем, як працуе карма, то ўбачым, што можам змяніць нашы будучыя перажыванні сваімі цяперашнімі дзеяннямі. У дадзеным выпадку гэта азначае, што мы практыкуем цярпенне, калі падступае гнеў.
8. Гэта нерэальна – пустата
Цярпенне – прамое проціяддзе ад гневу, аднак самае моцнае лекі – пустата. Яна дапамагае не толькі ад гневу, але ад усіх праблем і цяжкасцяў. Насамрэч, колькі б у нас ні было цярпення, калі мы не зразумелі пустату (пустотнасць), праблемы будуць звальвацца на нас зноў і зноў, падобна індыйскаму мусону.
Калі вы гневаецеся, спыніцеся на імгненне і прааналізуйце свой розум. Вы сёе-тое заўважыце: у гэты момант прысутнічае моцнае пачуццё «я». «Я злуюся з-за таго, што ты сказаў мне. Я не магу паверыць, што ён зрабіў гэта са мной або маім сябрам. Я безумоўна маю рацыю, а яна цалкам дакладна памыляецца». Я, я, я.
Калі мы злуемся, у нас ёсць выдатная магчымасць прааналізаваць гэтае «я», якое здаецца такім шчыльным. Яго не існуе! Гаворка не пра тое, што мы не існуем або што ўсё неважна. Аднак калі мы паспрабуем знайсці гэтае «я», ці знаходзіцца яно ў нашым розуме? У целе? І там, і там? Мы не можам сказаць: «Вось, яно тут!»
Зразумець пустату няпроста, але аналіз рэальнасці кардынальна змяняе наша светапогляд. Мы бачым, што не можам выявіць нічога, на што можна гневацца: гэтага няма і ніколі не было.
Каб уключыць субцітры, клікніце на іконцы «Субцітры» ў правым ніжнім куце акна з відэа. Змяніць мову субцітраў можна, клікнуўшы па іконцы «Налады».
Рэзюмэ
Можна зноў і зноў паўтараць: «Я не буду гневацца. Я хачу быць цярплівым», але, нічога не робячы, мы ніколі не знойдзем унутранага спакою, да якога ўсе мы імкнемся.
Гэтыя будыйскія парады – не проста цікавы спіс. Гэта эфектыўныя інструменты, якія мы можам прымяняць, каб пазбавіцца ад расчаравання, гневу і смутку. Кожны можа дасягнуць гэтай мэты, калі будзе практыкаваць.