Важна даследаваць рэальнасць сітуацыі
Унутраны спакой звязаны са спакоем розуму. Спакой розуму зусім не абавязкова абумоўлены фізічным вопытам. Калі наш розум спакойны, фізічны ўзровень не такі важны.
Ці развіваем мы ўнутраны спакой з дапамогай малітвы? Не, не зусім. Фізічнай трэніроўкай? Не. Толькі набываючы веды? Не. Аслабляючы нашу адчувальнасць? Не. Тым не менш, сутыкаючыся з любой складанай сітуацыяй, калі мы ставімся да яе з поўным усведамленнем карысці і шкоды ад любога магчымага дзеяння і яго наступстваў, наш розум не будзе ўстрывожаны і гэта сапраўдны ўнутраны спакой.
Такім чынам, вельмі важныя спачуванне і рэалістычнае стаўленне. Калі ўзнікаюць непрадбачаныя наступствы, і гэта выклікае моцны страх, гэта адбываецца з-за таго, што мы не былі рэалістамі. Мы насамрэч не даследавалі ўсе наступствы і, адпаведна, нам не хапала ўсведамлення і разумення. Страх узнік з-за недахопу належнага даследавання, таму нам неабходна разглядаць сітуацыю з усіх бакоў – і зверху, і знізу, – каб атрымаць поўную карціну. Заўсёды ёсць прарэх паміж рэальнасцю і бачнасцю, таму нам неабходна ўсебаковае вывучэнне.
Проста гледзячы на з'яву, немагчыма зразумець, станоўчая яна ці адмоўная. Толькі калі мы [дэталёва вывучаем з'яву і] разумеем ісціну пра яе, мы можам вызначыць, ці з'яўляецца яна пазітыўнай або негатыўнай. Таму нам неабходны рацыянальны аналіз сітуацый, у якіх мы знаходзімся. Калі мы пачалі даследаванне з жаданнем: «Я хачу атрымаць такі і такі вынік», – тады наша даследаванне прыхільнае. Традыцыя індыйскага манастыра Наланда кажа, што нам неабходна заўсёды быць настроенымі скептычна і аб'ектыўна даследаваць усе галіны, уключаючы рэлігію.
Важна адкрыць свой розум іншым
Каб уключыць субцітры, клікніце на іконцы «Субцітры» ў правым ніжнім куце акна з відэа. Змяніць мову субцітраў можна, клікнуўшы па іконцы «Налады».
Цяпер пра недахоп спакою розуму і пра нездаволенасць. Яны паходзяць з вельмі эгацэнтрычнай матывацыі. Асоба мае права пераадолець пакуты і дасягнуць шчасця. Аднак калі мы думаем толькі пра сябе, розум становіцца вельмі негатыўным. Тады маленькая праблема здаецца велізарнай і мы становімся неўраўнаважанымі. Калі мы думаем пра іншых як пра гэтак жа дарагіх нам, як і мы самі, наш розум адкрыты і шырокі. Тады, як следства, нават сур'ёзная праблема здаецца не настолькі значнай. Гэта значыць эмоцыі моцна адрозніваюцца ў залежнасці ад таго, як мы глядзім на рэчы: з нашага ўласнага пункту гледжання або з пункту гледжання кожнай істоты.
Такім чынам, ёсць два складнікі спакою розуму. Першы – гэта ўсведамленне рэальнасці. Непрадбачаныя наступствы не ўзнікнуць, калі мы будзем падыходзіць да з'яў рэалістычна. Другі – спачуванне, якое адкрывае так званыя «ўнутраныя дзверы». Страх і падазронасць адразаюць нас ад астатніх.
Не хвалявацца пра тое, як мы выглядаем
[Акрамя таго, мы страчваем спакой розуму з-за хвалявання з нагоды таго, як мы выглядаем.] Напрыклад, калі я ўпершыню прыехаў у Пекін, у мяне было мала вопыту. Я крыху нерваваўся. Аднак потым я ўбачыў, што некаторыя людзі, калі яны вельмі занепакоеныя тым, як яны выглядаюць, моцна чырванеюць, калі нешта ідзе не так. Але калі ў такіх выпадках яны адкрытыя і не перажываюць, у іх няма праблем.
Напрыклад, у 1954 годзе, калі я быў у Пекіне, да мяне ў пакой прыйшоў індыйскі пасол, які хацеў сустрэцца са мной. Кітайцы збудавалі велізарныя ўпрыгажэнні з кветак, садавіны і іншага, і яны настаялі на тым, каб у нас быў кітайскі перакладчык. Так што пераклад ішоў з тыбецкай на кітайскую і затым на англійскую, хоць некаторыя з маіх чыноўнікаў ведалі англійскую. У нейкі момант збудаванне з садавіны павалілася, і тады кітайскія чыноўнікі, якія былі да гэтага вельмі манірнымі і афіцыйнымі, апусціліся на карачкі і поўзалі па падлозе. Калі б яны перад гэтым не хваляваліся пра тое, як яны выглядаюць, у гэтым не было б праблемы. Але ім было вельмі сорамна.
Аднойчы на міжрэлігійнай канферэнцыі ў Мехіка прысутнічаў адзін японскі святар. У руцэ ён трымаў ружанец з пацерак, і нітка абарвалася. Ён працягваў перабіраць пальцамі ружанец нягледзячы на тое, што пацеркі рассыпаліся па ўсёй падлозе. Яму было вельмі сорамна іх падымаць. Ён адчуваў сябе няёмка, паколькі быў вельмі занепакоены тым, як ён выглядае.
Як бы там ні было, спачуванне, альтруізм, праўдзівасць, сумленнасць – усё гэта вельмі важна для таго, каб прыйсці да ўнутранага спакою і не хвалявацца пра тое, як вы выглядаеце. Я ніколі не кажу, што я асаблівы, але дзякуючы майму вопыту я не хвалююся з нагоды таго, як паводзіць сябе перад тысячамі людзей. Я звяртаюся да тысяч людзей падчас лекцый, такіх як гэтая, і для мяне гэта падобна на размову толькі з некалькімі людзьмі. Калі адбудзецца якая-небудзь памылка, я забуду пра яе: нічога страшнага. Калі іншыя таксама памыляцца, я толькі пасмяюся.
Унутранае пераўтварэнне
Цяпер што датычыцца ўнутранага пераўтварэння. Калі мы гаворым пра ўнутранае змяненне, гаворка ідзе пра эмацыйны ўзровень. Ёсць адзін від унутранага пераўтварэння, які адбываецца натуральным чынам з узростам, і іншы, які можа адбыцца з-за знешніх абставінаў. Гэтыя тыпы пераўтварэння адбываюцца самі сабой. Іншыя ажыццяўляюцца з дапамогай намагання, і мы хочам ажыццявіць менавіта такое пераўтварэнне: ўнутранае пераўтварэнне ў адпаведнасці з нашымі мэтамі. Гэта асноўны сэнс.
Цяпер мы гаворым не пра наша наступнае жыццё, выратаванне або нябёсы, а пра тое, як падтрымліваць у больш шчаслівым і спакойным стане гэтае жыццё, нягледзячы на складанасці і праблемы. Галоўныя фактары, з якімі нам пры гэтым трэба будзе мець справу – гэта гнеў, нянавісць, страх, рэўнасць, падазронасць, адзінота, стрэс і гэтак далей. Усе яны звязаныя з нашым агульным разумовым станам. Яны ўзнікаюць з-за занадта вялікай эгацэнтрычнасці. Калі мы перажываем гэтыя станы, уласная асоба для нас найбольш важная, і гэта прыводзіць да рэўнасці. Затым, з-за пеставання саміх сябе, найменшае раздражненне выклікае гнеў, а гнеў цягне за сабой страх. Мы абыякавыя да астатніх; мы клапоцімся толькі пра сябе. І мы лічым, што іншыя таксама клапоцяцца толькі пра сябе і што яны, безумоўна, абыякавыя да нас. З-за гэтага мы адчуваем адзіноту. Мы думаем: «Я не магу спадзявацца на іншых», – і таму становімся падазронымі да тых, хто знаходзіцца перад намі, да тых, хто побач з намі, і яшчэ больш да тых, хто ззаду нас.
У сутнасці, калі мы задумаемся пра гэта, чалавечая прырода такая, што кожны з нас цэніць дружалюбнасць. Калі мы пашырым сяброўскія адносіны, большасць людзей паставяцца да гэтага станоўча. Што датычыцца гэтых негатыўных эмоцый, якія прыносяць неспакой і іншае, нам неабходна ўжыць меры супрацьдзеяння. Напрыклад, калі нам занадта горача, мы паніжаем тэмпературу, а калі не хочам, каб было цёмна, няма іншага спосабу, акрамя як уключыць святло. Гэта справядліва на фізічным узроўні. Змяненне можа адбыцца, калі ўжыць супрацьлеглую сілу: гэта абумоўлена прыродай. Між тым, гэта справядліва не толькі на фізічным узроўні, але і на разумовым. Гэта значыць нам неабходна супрацьпаставіць нашаму погляду, або пункту гледжання, супрацьлеглую сілу [напрыклад, супрацьпаставіць эгацэнтрычнасці і падазронасці клапатлівасць пра навакольных і дружалюбнасць].
Возьмем, да прыкладу, жоўтую кветку. Калі я па нейкай прычыне скажу: «Яна белая», – а затым пазней палічу яе жоўтай, гэта два супярэчлівыя пункты гледжання. Нельга прытрымлівацца іх абодвух адначасова. Як толькі з'яўляецца ўспрыманне жоўтага, успрыманне белага неадкладна знікае. Яны прама супрацьлеглыя адно аднаму. Так што адным з метадаў ажыццяўлення ўнутранага змянення з'яўляецца стварэнне супрацьлеглага стану розуму.
Іншай крыніцай праблемы можа быць няведанне. Сілай, што супрацьдзейнічае яму, служаць вывучэнне, аналіз і даследаванне, таму што няведанне заснавана на неразуменні рэальнасці. Следовательно, сіла, якая супрацьстаіць яму, – аналіз. Сапраўды гэтак жа сілай, якая супрацьстаіць сябелюбству, з'яўляецца клопат пра іншых. Гэта і ёсць трэніроўка розуму [або ачышчэнне разумовых станаў].
Свецкая этыка
Адносна таго, як трэніраваць розуму [або ачышчаць станы розуму], пытанне заключаецца ў тым, ці павінна гэта быць звязана з рэлігіяй або духоўнасцю, і я думаю, што, наогул кажучы, гэта не мае дачынення да рэлігіі.
Што да духоўнасці, добра, існуе два віды: адна з рэлігіяй і верай, а другая – без іх. Апошняя – тое, што я называю «свецкай этыкай». «Свецкасць» не азначае адхіленне рэлігіі, але хутчэй аднолькавае стаўленне да ўсіх рэлігій і павагу да ўсіх рэлігій. Напрыклад, канстытуцыя Індыі паважае ўсе рэлігіі, і гэта свецкая канстытуцыя. Таму нават нягледзячы на тое, што супольнасць парсаў або зараастрыйцаў у Індыі вельмі нешматлікая – сто тысяч паслядоўнікаў у параўнанні з мільярдным насельніцтвам Індыі, – тым не менш, ва ўсіх у іх роўныя правы ў ваеннай і палітычнай сферы.
Калі мы гаворым пра свецкую этыку, гэта мае на ўвазе і этыку для няверуючых. Мы можам распаўсюдзіць нашу этыку і павагу нават на жывёл, абапіраючыся на свецкую этыку. І акрамя таго, іншая частка свецкай духоўнасці, або этыкі, заключаецца ў клопаце пра навакольнае асяроддзе. Такім чынам, прытрымліваючыся свецкага падыходу, нам варта развіваць наш розум і развіваць свецкую этыку. Гэта неабходна рабіць шасці мільярдам чалавек на гэтай планеце. Рэлігійныя сістэмы могуць дапамагчы ўсеагульнаму развіццю свецкай этыкі – яны ўяўляюць сабой дадатковыя метады, якія спрыяюць гэтаму працэсу. Іх мэта, безумоўна, не ў тым, каб затармазіць яго.
І таму, гаворачы пра свецкую этыку, мы маем на ўвазе несектарны падыход. Калі чалавек, які прытрымліваецца якой-небудзь рэлігіі, садзейнічае развіццю свецкай этыкі, тады ён сапраўды рэлігійны практыкуючы. Калі ж не, тады, нават калі ён ходзіць у царкву, або мячэць, або сінагогу, я сумняваюся ў тым, што ён сапраўды шчыры рэлігійны практыкуючы [Гл.: Што такое этыка?].