Спачуванне як крыніца шчасця

Мэта жыцця ў імкненні да шчасця

Мы тут, мы існуем, і ў нас ёсць права існаваць. Нават у істот, у якіх няма пачуццяў, такіх як кветкі, ёсць права на існаванне. Калі кветкі падвяргаюцца шкоднаму ўздзеянню, яны аднаўляюцца на хімічным узроўні, каб выжыць. Але [больш за тое,] мы, чалавечыя істоты, а таксама насякомыя, нават амёбы – самыя маленькія істоты, лічымся істотамі, якія адчуваюць. [І ў нас, як у істот, якія адчуваюць, яшчэ больш механізмаў выжывання.]

З маіх гутарак з навукоўцамі вынікае, што тэрмін «істота, якая адчувае» азначае тых, хто здольны перасоўвацца па ўласнай волі або жаданні. «Які адчувае» не абавязкова мае на ўвазе, што мы знаходзімся ў свядомасці, або чалавечую свядомасць. Насамрэч складана даць азначэнне, што такое «свядомасць» і «свядомы». Звычайна гэта азначае самы ясны аспект нашага розуму, але тады ці значыць гэта, што свядомасці не існуе, калі мы знаходзімся ў паўнесвядомым ці несвядомым стане? Ці валодаюць ёй насякомыя? Магчыма, лепш казаць пра здольнасць да пазнання, а не пра свядомасць.

У любым выпадку, сутнасць таго, пра што мы цяпер гаворым [выкарыстоўваючы тэрмін «здольнасць да пазнання»], – здольнасць адчуваць пачуцці: боль, задавальненне і нейтральныя перажыванні. У рэчаіснасці задавальненне і боль [а таксама шчасце і няшчасце] – гэта тое, што нам неабходна даследаваць больш глыбока. Напрыклад, у кожнай істоты, якая адчувае, ёсць права на выжыванне, а каб выжыць, неабходна імкнуцца да шчасця і спакою: менавіта дзякуючы ім істоты, якія адчуваюць, імкнуцца выжыць. Такім чынам, наша выжыванне заснавана на надзеі – надзеі на нешта добрае, на шчасце. Таму я заўсёды прыходжу да высновы, што сэнс жыцця – шчасце. Калі мы адчуваем пачуцці надзеі і шчасця, наша цела адчувае сябе здаровым. Такім чынам, надзея і шчасце – гэта станоўчыя фактары для нашага здароўя. Здароўе залежыць ад шчаслівага стану розуму.

Гнеў, з іншага боку, заснаваны на пачуцці неабароненасці і цягне за сабой страх. Сутыкаючыся з чым-небудзь добрым, мы адчуваем бяспеку. Калі нам нешта пагражае, мы адчуваем неабароненасць, і тады нас ахоплівае гнеў. Гнеў – частка розуму, які абараняецца ад таго, што шкодзіць нашаму выжыванню. Аднак гнеў [сам па сабе прымушае нас адчуваць сябе дрэнна, і таму, у канчатковым рахунку, ён] шкодны для здароўя.

Прыхільнасць – разумовы фактар, карысны для выжывання. Таму нават расліны, у якіх няма ніякіх прыкмет свядомасці, усё ж валодаюць нейкім хімічным рэчывам, дзякуючы якому яны абараняюцца і якое дапамагае ім расці. Наша цела на фізічным узроўні такое ж. Аднак у нашага чалавечага цела на эмацыйным узроўні таксама ёсць станоўчая ўласцівасць, дзякуючы якой мы можам адчуваць прыхільнасць да каго-небудзь ці да нашага ўласнага шчасця. [Гнеў, з іншага боку, валодаючы] ўласцівасцю прычыняць шкоду, штурхае нас прэч ад рэчаў [уключаючы шчасце]. На фізічным узроўні задавальненне [вынік шчасця,] карыснае для цела, у той час як гнеў [і выкліканае ім няшчасце] – шкодны. Таму [з пункту гледжання імкнення да выжывання] мэта жыцця заключаецца ў тым, каб жыць шчасліва.

Я кажу пра агульначалавечы ўзровень. Я не кажу пра рэлігію – пра дадатковы ўзровень. На ўзроўні рэлігіі, вядома ж, ёсць розныя тлумачэнні мэты жыцця. Гэты дадатковы аспект насамрэч дастаткова складаны, таму лепш казаць толькі на агульначалавечым узроўні.

Што такое шчасце?

Паколькі мэта і сэнс жыцця – шчасце, узнікае пытанне, што такое шчасце. Часам фізічнае пакутанне можа прыносіць нават больш глыбокае пачуццё задавальнення [да прыкладу, атлету пасля знясільваючай трэніроўкі]. Так што «шчасце» ў асноўным азначае пачуццё глыбокага задавальнення. У такім выпадку, мэта жыцця, наша мэта – гэта задавальненне.

У шчасця, смутку і пакут два ўзроўні: фізічны і разумовы. Фізічны ўзровень у нас агульны з дробнымі млекакормячымі, нават з насякомымі – мухамі. У халодным клімаце, калі з'яўляецца сонца, мухі выказваюць шчасце тым, што прыгожа лятаюць. У халодным пакоі яны запавольваюць рух: гэта праява смутку. А ў істот з развітым мозгам адчуванне фізічнага задавальнення яшчэ мацнейшае. [У дадатак да гэтага,] наш развіты мозг – самы вялікі па памеры, і таму мы валодаем інтэлектам.

[Што да] людзей, якія не адчуваюць фізічнай пагрозы, у іх шчаслівае, спакойнае жыццё, добрыя сябры, зарплата і рэпутацыя. Аднак нават у гэтым выпадку мы заўважаем, што, да прыкладу, некаторыя мільянеры, якія адчуваюць, што яны важная частка грамадства, часцяком вельмі нешчаслівыя як асобы. Некалькі разоў я сустракаўся з вельмі багатымі, уплывовымі людзьмі, якія выглядалі вельмі неспакойна: глыбока ўнутры яны адчувалі адзіноту, стрэс і трывогу. Гэта значыць, на разумовым узроўні яны пакутуюць.

У нас дзіўны інтэлект, таму разумовы ўзровень нашага вопыту пераважае над фізічным. Фізічны боль можа быць мінімізаваны або згладжаны на ўзроўні розуму. У якасці невялікага прыкладу, некаторы час таму я быў сур'ёзна хворы, адчуваючы востры боль у кішэчніку. У той час я знаходзіўся ў Біхары, самым бедным штаце Індыі, і праязджаў праз Бодхгаю і Наланду. Там я бачыў шмат вельмі бедных дзяцей. Яны збіралі каровін гной. У іх не было школ, і мне было вельмі сумна. Затым, у раёне Патны – сталіцы штата, я адчуў моцны боль, і ў мяне выступіла спакрына. Я заўважыў аднаго хворага пажылога чалавека, хворага мужчыну, апранутага ў белае і вельмі, вельмі бруднае адзенне. Ніхто не клапаціўся пра гэтага чалавека, і гэта было па-сапраўднаму сумна. У тую ноч у сваім гасцінічным нумары я адчуваў вельмі моцны фізічны боль, аднак мой розум быў заняты роздумамі пра тых дзяцей і пра пажылога чалавека. Гэты ўдзел значна зменшыў мой фізічны боль.

Вазьміце, да прыкладу, тых, хто рыхтуецца да Алімпійскіх гульняў. Яны вельмі інтэнсіўна трэніруюцца, і, незалежна ад таго, які боль і якія цяжкасці яны адчуваюць, на разумовым узроўні яны шчаслівыя. Такім чынам, разумовы ўзровень важнейшы, чым фізічны вопыт. Таму ў жыцці сапраўды важныя шчасце і задавальненне.

Прычыны шчасця

Цяпер, якія прычыны шчасця? Я лічу, што вельмі важны спакойны розум, бо цела добра адчувае сябе, калі розум спакойны, а не ўстрывожаны. Незалежна ад нашай фізічнай сітуацыі, важней за ўсё спакой розуму. Такім чынам, як мы можам дамагчыся спакою розуму?

Цяпер вызваліцца ад усіх праблем было б нерэалістычна. Калі мы зробім розум млявым і забудзем пра свае праблемы, гэта таксама не дапаможа. Нам неабходна ясна бачыць нашы праблемы і працаваць над імі, аднак у той жа самы час захоўваць спакой розуму, каб наша стаўленне было рэалістычным і каб мы маглі добра спраўляцца з гэтымі праблемамі, добра іх вырашаць.

Што датычыцца транквілізатараў, у мяне няма асабістага вопыту. Я не ведаю, ці застаецца розум пасля прыёму транквілізатараў вострым або становіцца млявым. Мне трэба будзе пра гэта спытаць. Да прыкладу, у 1959 годзе, калі я быў у Мусоры, мая мама, ці, можа быць, гэта быў хтосьці іншы, была вельмі ўсхваляваная; яна дрэнна спала. Доктар сказаў, што ёсць лекі, якія можна прыняць, але гэта зробіць розум крыху млявым. Тады я падумаў, што гэта нядобра. З аднаго боку, вы атрымліваеце крыху разумовага спакою, аднак, з іншага боку, калі пабочным эфектам будзе млявасць, гэта дрэнна. Я аддаю перавагу іншаму спосабу. Я аддаю перавагу таму, каб інтэлект працаваў паўнавартасна, быў уважлівы і бадзёры, але не ўсхваляваны. Лепш за ўсё непатрывожаны разумовы спакой.

Для гэтага вельмі важная спагадлівая чалавечая клапатлівасць: чым больш спагадлівы наш розум, тым лепш працуе мозг. Калі наш розум ахоплены страхам і гневам, наш мозг працуе значна горш. Аднойчы я сустракаўся з навукоўцам, якому было больш за восемдзесят гадоў. Ён падарыў мне адну са сваіх кніг. Здаецца, яна называлася «Мы вязні гневу», неяк так. Мы абмяркоўвалі яго вопыт, і ён казаў, што, калі ён угневаны на які-небудзь аб'ект, аб'ект выглядае вельмі дрэнным. Між тым, дзевяноста працэнтаў гэтага негатыву – наша разумовая праекцыя. Гэта яго асабісты вопыт.

Будызм кажа тое ж самае. Калі з'яўляюцца адмоўныя эмоцыі, мы не здольныя бачыць рэальнасць. Калі нам неабходна прыняць рашэнне, а розум ахоплены гневам, вялікая верагоднасць таго, што рашэнне будзе няслушным. Ніхто не хоча прымаць няслушнае рашэнне, але ў гэты момант частка нашага інтэлекту і мозгу, якая адрознівае слушнае ад няслушнага і выбірае лепшае рашэнне, працуе вельмі дрэнна. З гэтым сутыкаюцца нават вялікія лідары.

Гэта значыць спачуванне і клапатлівасць дапамагаюць розуму працаваць больш выразна. Да таго ж спачуванне дае нам унутраную сілу. Яно дае нам упэўненасць у сабе, і гэта памяншае страх, што, у сваю чаргу, захоўвае розум спакойным. Такім чынам, у спачування дзве функцыі: яно спрыяе лепшай рабоце розуму і дае ўнутраную сілу. А гэта і ёсць прычыны шчасця. Я мяркую, што гэта так.

Далей, іншыя сродкі дасягнення шчасця, вядома ж, таксама добрыя. Да прыкладу, усе любяць грошы. Калі ў нас ёсць грошы, мы можам атрымліваць асалоду ад добрых умоў. Як правіла, мы лічым гэта самым важным, аднак я думаю, што гэта не так. Матэрыяльнага дабрабыту можна дасягнуць фізічнымі намаганнямі, а разумовы дабрабыт павінен узнікаць дзякуючы разумовым намаганням. Калі мы пойдзем у краму, дамо грошы прадаўцу і скажам, што хацелі б купіць разумовы спакой, ён адкажа, што яму няма чаго прадаць. Многія прадаўцы палічаць гэта вар'яцтвам і пасмяюцца з нас. Некаторыя ін'екцыі або таблеткі, магчыма, могуць даць нам часовае шчасце і спакой розуму, але не на самым глыбокім узроўні. Мы можам убачыць гэта на прыкладзе псіхалагічных кансультацый, дзе нам неабходна спраўляцца з эмоцыямі з дапамогай абмеркавання і аргументацыі. Гэта значыць мы павінны падыходзіць да гэтага на ўзроўні розуму. Таму ўсякі раз, чытаючы лекцыі, я кажу пра тое, што сучасныя людзі занадта шмат думаюць пра знешняе развіццё. Калі мы ўважлівыя толькі да гэтага ўзроўню, яго недастаткова. Сапраўднае шчасце і задавальненне павінны паходзіць знутры.

Асноўныя прычыны шчасця – спачуванне і чалавечая клапатлівасць, а яны бяруць пачатак у біялогіі. У маленстве наша выжыванне цалкам залежыць ад клапатлівасці. Калі ёсць клапатлівасць, мы адчуваем бяспеку. Калі яе няма, мы адчуваем трывогу і безабароннасць. Калі побач з намі няма мамы, мы плачам. Калі мы на руках у мамы і нас трымаюць беражліва, з любоўю, мы адчуваем шчасце і маўчым. Для немаўлят гэта біялагічны фактар. Да прыкладу, адзін навуковец, біёлаг, удзельнік руху супраць ядзернага гвалту, які быў маім настаўнікам, сказаў мне, што мацярынскі дотык вельмі важны для росту і развіцця мозгу немаўляці на працягу некалькіх тыдняў пасля яго нараджэння. Ён дае пачуццё бяспекі і спакою, а гэта вядзе да нармальнага фізічнага развіцця, у тым ліку да нармальнага развіцця галаўнога мозгу.

Гэта значыць насенне спачування і клапатлівасці бярэ пачатак не ў рэлігіі: яно ўзыходзіць да біялогіі. Усе мы паходзім з мацярынскага ўлоння, і кожны з нас выжыў дзякуючы ўважлівасці і клапатлівасці маці. У індыйскай традыцыі мы гаворым пра нараджэнне з лотаса ў чыстай зямлі. Гэта гучыць вельмі прыгожа, але, магчыма, мы больш клапоцімся пра лотасы, чым пра людзей. Таму быць народжаным з мацярынскага ўлоння – лепш. У гэтым выпадку ў нас ужо ёсць насенне спачування. Такія прычыны шчасця.