Гістарычны Буда
У адпаведнасці з большасцю традыцыйных жыццеапісанняў, чалавек, які пасля стаў Будай, нарадзіўся ў арыстакратычным клане Шак'я ў паўночнай Індыі ў пятым стагоддзі да нашай эры. Яго назвалі Сідхартха Гаўтама, і на святкаванні яго нараджэння мудрэц-пустэльнік па імені Асіта прадрок, што дзіця стане ці вялікім царом, ці вялікім рэлігійным настаўнікам. Бацька Сідхартхі, Шудхадана, быў кіраўніком клана Шак'я і адчайна хацеў, каб сын пайшоў па яго слядах. Ён вырашыў агарадзіць Сідхартху ад усяго, што магло б прымусіць яго збочыць са шляху вялікага цара.
Маладому Сідхартху забаранялі пакідаць сямейны палац, дзе ў яго былі ўсялякія задавальненні – каштоўнасці і прыгожыя жанчыны, сажалкі з лотасамі і раскошныя звярынцы. Яго агароджвалі ад любых пакут і няшчасцяў: хворым і старым людзям забаранялася заходзіць унутр палаца. Сідхартха дасягнуў поспеху ў адукацыі і спорце і ажаніўся з Яшодхарай, якая нарадзіла ад яго сына Рахулу.
Амаль 30 гадоў Сідхартха жыў у раскошы, але ў ім нарастала цікаўнасць: што ж знаходзіцца за межамі палацавых сцен? «Калі гэта зямля павінна стаць маёй, – думаў ён, – зразумела, я павінен убачыць яе і мой народ». У рэшце рэшт Шудхадана арганізаваў для свайго сына экскурсію за межы палаца. На вуліцах прыбраліся, а хворых і старых людзей схавалі, і калі Чана, каляснічы Сідхартхі, вазіў яго па вуліцах, мясцовыя людзі віталі яго з усмешкай. Аднак, паглядзеўшы скрозь натоўп, Сідхартха заўважыў каля дарогі згорбленага, зморшчанага чалавека. Здзіўлены і ўзрушаны, ён спытаў у Чаны, што здарылася з гэтай няшчаснай істотай. «Перад сабой ты бачыў старога чалавека. Гэты лёс чакае ўсіх нас», – адказаў Чана. Потым Сідхартха ўбачыў хворага чалавека і памерлага, і гэта расплюшчыла яму вочы на непазбежныя – хоць і цалкам нармальныя – бакі жыцця, на тое, што ўрэшце адбылося б і з ім.
Нарэшце ён сустрэў святога – таго, хто шукае вызвалення ад пакут. Першыя тры сустрэчы дапамаглі Сідхартху ўсвядоміць, што жыццё ў палацы, удалечыні ад усіх пакут, было падманам. Убачыўшы святога, ён прачнуўся да пошуку вызвалення ад пакут.
Малаверагодна, што да гэтага Сідхартха сапраўды ніколі не сустракаў ні старых, ні хворых людзей, але гэта сімвалічна паказвае, што ён – і на самай справе ўсе мы – прывык жыць, не заўважаючы пакут. Вярнуўшыся ў палац, Сідхартха адчуў сябе вельмі неспакойна. Ён жыў у асяроддзі любімых людзей, але як ён цяпер мог радавацца жыццю, ведаючы, што аднойчы ён і ўсе блізкія састарэюць, захварэюць і пакінуць гэты свет? Поўны рашучасці знайсці выйсце для ўсіх, аднойчы ноччу ён уцёк з палаца, каб стаць вандроўным аскетам.
Сідхартха сустракаў многіх выдатных настаўнікаў і пад іх кіраўніцтвам з дапамогай медытацыі дасягнуў вельмі высокіх узроўняў засяроджвання. Аднак ён усё роўна не быў здаволены, паколькі гэтыя медытатыўныя станы не вялі да спынення пакуты. Ён звярнуўся да аскез, пазбаўляючы сваё цела ежы і фізічнага камфорту, праводзячы большую частку часу ў практыцы медытацыі. Пасля шасці гадоў аскезы, яго цела стала такім худым, што нагадвала шкілет, пакрыты вельмі тонкай скурай.
Аднойчы, седзячы ля ракі, ён выпадкова пачуў, як настаўнік дае дзіцяці параду пра ігру на музычным інструменце: «Струны не павінны быць нацягнуты занадта слаба: тады ты не зможаш іграць. Гэтак жа яны не павінны быць перацягнуты, інакш яны парвуцца». Дзякуючы гэтаму Сідхартха ўсвядоміў, што гады яго аскетычнай практыкі не прынеслі яму карысці. Як і палацавая раскоша, аскеза была крайнасцю, якая не ліквідуе пакуты. Ён падумаў, што рашэннем павінен быць сярэдзінны шлях паміж крайнасцямі.
У гэты час міма праходзіла дзяўчына па імені Суджата. Яна прапанавала Сідхартху малочнай рысавай кашы, і гэта была яго першая нармальная ежа за шэсць гадоў. Ён паеў – гэты ўчынак узрушыў яго сяброў-аскетаў – і затым сеў пад фігавым дрэвам. Адразу ж ён прыняў рашэнне: «Я не ўстану з гэтага месца, пакуль не дасягну поўнага абуджэння». Пад тым дрэвам, якое цяпер вядомае як дрэва бодхі, Сідхартха дасягнуў поўнага прасвятлення і стаў вядомы як Буда – абуджаны.
Неўзабаве пасля прасвятлення Буда даў вучэнне пра чатыры высакародныя ісціны і васьмярковы шлях. Наступныя 40 гадоў ён падарожнічаў па раўнінах паўночнай Індыі і вучыў іншых таму, што ён сам спасціг. Ён заснаваў манаскі ордэн, вядомы як сангха, які прадоўжыў распаўсюджваць вучэнне Буды па ўсёй Індыі, а затым – па ўсёй Азіі і па ўсім свеце.
Буда пакінуў гэты свет ва ўзросце каля 80 гадоў у Кушынагары. Перад гэтым ён спытаў сангху, ці засталіся ў іх сумненні і ці ёсць у вучэнні што-небудзь, што патрабуе праяснення. Раячы сваім паслядоўнікам спадзявацца на Дхарму і этычную самадысцыпліну, ён сказаў свае апошнія словы: «Слухайце, манахі, мая апошняя парада. Усе састаўныя рэчы ў гэтым свеце зменлівыя. Яны не доўжацца вечна. Прыкладайце вялікія намаганні, каб вы самі дасягнулі выратавання». Пасля гэтых слоў ён лёг на правы бок і сышоў з гэтага свету.
Хто такія буды?
Мы ўбачылі, кім быў гістарычны Буда, але што значыць быць будай? Простымі словамі, Буда – гэта той, хто прачнуўся. Буды прачнуліся ад глыбокага сну. Гэта не той глыбокі сон, які знаёмы нам, калі мы ўсю ноч весяліліся на вечарынцы, а глыбокі сон памылення, які пранізвае кожны момант нашага жыцця. Гэта памыленне пра тое, як мы існуем на самай справе і як існуе ўсё астатняе.
Буды – не багі і не Творцы. Усе буды пачыналі гэтак жа, як мы: іх розум быў поўны памыленняў і турбуючых эмоцый, а ў іх жыцці было мноства праблем. Але яны паступова ішлі па шляху спачування і мудрасці і прыкладалі намаганні да развіцця гэтых дзвюх пазітыўных якасцей, таму змаглі дасягнуць прасвятлення.
У буд ёсць тры асноўныя якасці:
- Мудрасць. У буд няма ментальных перашкод, таму яны цалкам і правільна разумеюць усе рэчы, у першую чаргу – як дапамагчы іншым.
- Спачуванне. Дзякуючы мудрасці яны бачаць, што ўсе мы звязаныя адно з адным, таму ў буд ёсць вялікае спачуванне і яны ведаюць, што яны здольныя дапамагчы кожнай істоце. Мудрасць без спачування можа зрабіць чалавека вельмі адукаваным, але ён не будзе карысны грамадству. Дзякуючы спачуванню буды прыносяць карысць усім істотам. Вось чаму яны развіваюць гэту другую якасць, імкнучыся стварыць сувязь з усімі намі.
- Здольнасці. Паколькі буды ведаюць, як ліквідаваць пакуту, і ў іх ёсць моцнае жаданне дапамагаць іншым, гэтыя дзве якасці робяць іх здольнымі па-сапраўднаму дапамагаць істотам, даючы ім вучэнне пра шлях да прасвятлення з дапамогай разнастайных спрытных сродкаў.
Буды разумеюць: гэтак жа як яны самі не хочуць пакутаваць, ніводная істота не хоча праблем. Усе хочуць быць шчаслівымі. Таму буды працуюць не толькі дзеля сябе, але дзеля кожнай істоты ў сусвеце. Яны клапоцяцца не менш, чым пра сябе.
Кіруемыя неверагодна моцным спачуваннем, яны вучаць іншых таму, што можа ліквідаваць усе пакуты, а менавіта мудрасці – яснасці розуму, якая дазваляе адрозніваць рэальнасць ад вымыслу. Дзякуючы мудрасці мы нарэшце зможам пазбавіцца ад усяго негатыўнага – ад памылення, эгаізму і адмоўных эмоцый. Мы таксама зможам стаць дасканалымі будамі, якія перажываюць поўны ўнутраны спакой.
Рэзюмэ
Буды – гэта дасканалыя настаўнікі, якія дакладна ведаюць, як прынесці карысць іншым з дапамогай спрытных сродкаў. Яны спагадлівыя і заўсёды гатовыя нам дапамагчы, паказаўшы правільны напрамак.
Як і Сідхартха, мы часта сляпыя да пакут свету. Але колькі б мы ні спрабавалі іх пазбягаць ці ігнараваць, усе мы сустрэнемся са старасцю, хваробамі і смерцю. Жыццеапісанне Буды натхняе нас на тое, каб мы ўбачылі: сустрэўшыся з рэальнасцю пакут, мы таксама зможам вызваліцца ад нездаволенасці, якая ёсць у нашым жыцці. Жыццё і вучэнне Буды нагадваюць нам, што мы павінны па меры сваіх магчымасцей старацца пазбаўляцца ад дэструктыўных эмоцый і памылення, каб мы таксама змаглі прыносіць карысць усім істотам, як Буда.