Этыка па-за межамі рэлігіі

Недахопы падкрэслівання другарадных адрозненняў

Дарагія браты і сёстры, я шчаслівы магчымасці пагаварыць з вамі. Першае, пра што я заўсёды прашу падчас публічных выступленняў: калі ласка, думайце пра сябе як пра людзей. Напрыклад, не думайце: «я швейцарац», «я італьянец» або «я француз». Мой перакладчык не павінен лічыць сябе французам! І я таксама не павінен думаць пра сябе як пра тыбетца. Больш за тое, я не павінен думаць пра сябе як пра будыста, бо звычайна ў сваіх выступленнях я кажу, што шчаслівае і спакойнае жыццё магчымае менавіта на аснове таго, што мы людзі.

Кожны з сямі мільярдаў людзей хоча быць шчаслівым, і кожны мае на гэта права. Калі мы будзем падкрэсліваць другарадныя адрозненні, напрыклад, што я тыбецец, тады можна падумаць, што я больш занепакоены пытаннямі Тыбету. Таксама сцвярджэнне, што я будыст, збліжае мяне з іншымі будыстамі, але аўтаматычна стварае невялікую дыстанцыю ў адносінах да людзей іншых веравызнанняў.

Такі погляд на свет – крыніца шматлікіх праблем і жахлівага гвалту, з якімі людзі сутыкнуліся ў мінулым і працягваюць мець справу ў XXI стагоддзі. Гвалту не адбудзецца, калі вы бачыце ў іншых людзях чалавечых істот, падобных вам. Няма ніякай прычыны забіваць іншага чалавека. Але калі мы забываемся пра тое, што чалавецтва адзінае, і замест гэтага думаем толькі пра неістотныя адрозненні, такія як «мая нацыя» і «іх нацыя», «мая рэлігія» і «іх рэлігія», то ствараем падзел і пачынаем больш хвалявацца пра «сваіх». Тады мы грэбуем правамі іншых людзей і можам нават страціць павагу да іх жыцця. Многія праблемы, з якімі мы сутыкаемся сёння, узнікаюць з-за таго, што мы надаём занадта вялікае значэнне другарадным адрозненням.

Навучыцца думаць пра сябе як пра людзей, без падзелаў і бар'ераў, – гэта адзіны сродак. Напрыклад, калі я выступаю з лекцыяй, калі я думаю пра сябе як пра таго, хто спавядае тыбецкі будызм або, больш за тое, як пра «Яго Святасць Далай-ламу», гэта стварае паміж мной і слухачамі дыстанцыю, што вельмі глупа. Калі я шчыра клапачуся пра ваш дабрабыт, мне лепш мець зносіны з вамі як з братамі і сёстрамі, такімі ж людзьмі, як і я сам. У сутнасці, мы аднолькавыя – разумова, эмацыйна і фізічна. Яшчэ важней тое, што ўсе мы, і я ў тым ліку, хочам жыць шчаслівым жыццём, без пакут. Таму давайце мець зносіны на гэтым узроўні.

Свецкая этыка

Свецкая этыка непасрэдна звязаная з біялагічнымі фактарамі, у той час як рэлігійная вера ўласцівая толькі людзям. Вера ўзнікла ў чалавечым грамадстве, і, безумоўна, гэта не біялагічны фактар. Свецкая этыка распаўсюджана сярод усіх сямі мільярдаў людзей, якія жывуць на зямлі. Як я згадваў учора, адзін мільярд чалавек афіцыйна лічаць сябе няверуючымі. Калі мы падумаем пра астатнія шэсць мільярдаў меркаваных вернікаў, сярод іх апынецца вельмі шмат несумленных. У свеце столькі скандалаў, эксплуатацыі, карупцыі, падману, хлусні і цкавання. Я думаю, гэта адбываецца з-за таго, што ў людзей няма шчырай перакананасці ў маральных прынцыпах. Такім чынам, нават рэлігія выкарыстоўваецца ў няправільных мэтах. Згадаў я ўчора пра гэта ці не, часам мне сапраўды здаецца, што рэлігія вучыць нас крывадушнасці. Мы гаворым такія цудоўныя словы, як «любоў» і «спачуванне», а насамрэч паступаем па-іншаму, і ў свеце шмат несправядлівасці.

Рэлігія гаворыць пра гэтыя цудоўныя рэчы ў традыцыйнай манеры, якая насамрэч не закранае нас глыбока. Так адбываецца таму, што людзям не хапае маральных прынцыпаў або веры ў іх каштоўнасць. Няважна, веруючыя мы ці не, варта больш сур'ёзна паразважаць над тым, як вучыць людзей гэтым маральным прынцыпам. І калі да такой асновы дадаць рэлігію, яна стане сапраўднай, ісціннай. Як я згадаў учора, пра гэтыя каштоўнасці кажуць усе рэлігіі.

Непрыхільнасць да сваёй сферы дзейнасці

У папярэднім стагоддзі, калі людзі забівалі адзін аднаго, абодва бакі працягвалі маліцца Богу. Як жа складана! Нават сёння мы сутыкаемся з канфліктамі ў імя рэлігіі, калі, як мне здаецца, абодва бакі моляцца Богу. Часам я жартую, што, напэўна, Бог вельмі заблытаўся! Як яму прыняць рашэнне, калі абодва бакі моляцца яму, просячы аб благаслаўленні? Гэта няпроста. Аднойчы ў Аргенціне падчас сустрэчы навукоўцаў і рэлігійных лідараў, хоць гэта была не міжрэлігійная сустрэча, я сустрэў фізіка Матурана. Ён быў настаўнікам Варелы, які пайшоў з жыцця, і раней мы сустракаліся ў Швейцарыі, а потым у Аргенціне, але з таго часу не бачыліся. У сваім выступленні ён згадаў, што ён як фізік не павінен развіваць прыхільнасць да сферы сваёй навуковай дзейнасці. Тады я і пачуў гэтае выдатнае і мудрае выказванне.

Я будыст, але я не павінен развіваць прыхільнасць да будызму, таму што прыхільнасць – гэта адмоўная эмоцыя. Пад уплывам прыхільнасці ваш пункт гледжання становіцца прадузятым, а з-за гэтага вы не можаце бачыць аб'ектыўна.

Таму я думаю, хоць людзі і ўступаюць у канфлікты ў імя рэлігіі, у большасці выпадкаў сапраўднай прычынай служыць не рэлігійная вера, а, хутчэй, эканамічныя або палітычныя інтарэсы. Хоць, напрыклад, у выпадку фундаменталістаў гэта не так. Яны занадта моцна прывязваюцца да ўласнай рэлігіі і як вынік не бачаць каштоўнасці ў іншых традыцыях.

Выказванне Матураны было для мяне важнай парадай. Дзякуючы сустрэчам з мноствам людзей я захапляюся многімі іншымі традыцыямі і, вядома, спадзяюся, што я не фундаменталіст і не фанатык. Часам я расказваю, як аднойчы быў у Лурдзе, на поўдні Францыі. Я прыехаў туды як паломнік і выпіў трохі вады перад статуяй Ісуса Хрыста. Я стаяў насупраць статуі і разважаў пра мільёны людзей, якія на працягу многіх стагоддзяў наведвалі гэтае месца ў пошуках суцяшэння; я чуў пра хворых людзей, якія атрымалі ацаленне дзякуючы веры і благаслаўленню. Разважаючы пра гэта, я адчуў глыбокую павагу да хрысціянства і ледзь не заплакаў. Іншым разам сёе-тое незвычайнае адбылося са мной у Фаціме, у Партугаліі. Акружаныя католікамі і хрысціянамі, мы нядоўга моўчкі медытавалі перад маленькай статуяй Дзевы Марыі. Калі мы ўжо збіраліся сыходзіць, я абярнуўся – і статуя ўсміхнулася мне. Я зноў і зноў глядзеў на яе, і – так, сапраўды, яна ўсміхалася. Мне здалася, што Дзева Марыя адчула маё несектарнае стаўленне. Калі б я правёў з Дзевай Марыяй больш часу, абмяркоўваючы філасофскія пытанні, магчыма, узніклі б складанасці!

У любым выпадку, прыхільнасць нават да ўласнай рэлігіі не прыносіць дабра. Часам рэлігія становіцца прычынай канфліктаў і рознагалоссяў, і гэта даволі сур'ёзнае пытанне. Рэлігія заклікана развіваць у людзях спачуванне і прабачэнне, якія служаць проціяддзем гневу і нянавісці. Калі рэлігія стварае яшчэ больш нянавісці да іншых канфесій, яна становіцца падобнай да лекаў, якія павінны лячыць хваробу, а замест гэтага прыводзяць да яшчэ большых хвароб. Што ж рабіць? У сутнасці, усе гэтыя сумныя падзеі адбываюцца з-за таго, што людзі няўстойлівыя ў маральных прынцыпах. Таму, я думаю, нам трэба прыкласці шчырыя намаганні, каб распаўсюджваць свецкую этыку.

Секулярызм і павага да іншых

Цяпер пагаворым пра свецкую этыку. Я быў блізка знаёмы з былым індыйскім віцэ-прэм'ерам Адвані. Аднойчы ён расказваў, як даваў інтэрв'ю канадскаму тэлебачанню. Яго спыталі, у чым прычына поспеху дэмакратыі ў Індыі. Ён адказаў, што ў Індыі на працягу многіх тысячагоддзяў існавала традыцыя паважаць іншых людзей, незалежна ад іх светапогляду і магчымых рознагалоссяў. Ён сказаў мне, што каля трох тысяч гадоў таму ў Індыі з'явілася нігілістычная філасофская плынь чарвака. Прыхільнікі іншых філасофскіх школ крытыкавалі іх, асуджалі іх погляды, але ўсё ж называлі прадстаўнікоў школы чарвака «рышы», гэта значыць мудрацамі. Гэта сведчыць аб тым, што, нягледзячы на рознагалоссі і гарачыя спрэчкі, да іх ставіліся з павагай. Таксама і мы павінны з павагай ставіцца да няверуючых.

Учора я казаў, што некаторыя з маіх сяброў – хрысціян і мусульман – крыху не давяраюць самому слову «секулярызм». Я думаю, гэта звязана з тым, што падчас французскай і бальшавіцкай рэвалюцый былі папулярныя антырэлігійныя настроі. Але я хацеў бы правесці мяжу паміж рэлігіяй і рэлігійнымі арганізацыямі, паколькі гэта дзве розныя катэгорыі. Як разумны чалавек можа быць супраць рэлігіі? Рэлігія – гэта любоў і спачуванне, ніхто не можа крытыкаваць гэтыя якасці. Але рэлігійныя арганізацыі – гэта нешта іншае. Напярэдадні французскай і бальшавіцкай рэвалюцый прадстаўнікі кіруючага класа дрэнна абыходзіліся са звычайнымі людзьмі. Больш за тое, кіруючы клас атрымліваў поўную падтрымку ад рэлігійных арганізацый, таму рух супраць кіруючага класа таксама выступаў супраць рэлігійных арганізацый. Менавіта таму людзі часцяком былі супраць рэлігіі і Бога.

Нават у нашы дні сярод рэлігійных арганізацый адбываецца злоўжыванне, уключаючы і тыбецкую будыйскую супольнасць. Мы павінны быць супраць гэтага. Што датычыцца мяне самога, два гады таму я завяршыў традыцыю, якая існавала на працягу чатырох стагоддзяў, згодна з якой Далай-ламы станавіліся як свецкімі, так і духоўнымі лідарамі тыбецкага народа. Я зрабіў гэта з радасцю і гонарам, па ўласным жаданні. Такія з'явы разбураюць сапраўдную каштоўнасць рэлігіі, або Дхармы. Такім чынам, мы павінны правесці мяжу паміж рэлігійнымі арганізацыямі і сапраўднымі рэлігійнымі практыкамі і вучэннямі.

У індыйскім разуменні секулярызму ніколі не было дрэннага стаўлення да рэлігіі, а хутчэй, прысутнічала павага да ўсіх рэлігій, а таксама да няверуючых. Я думаю, што гэта вельмі мудра. Якім чынам мы можам садзейнічаць гэтаму? Чытаннем пропаведзяў? – Не. Тады, напэўна, малітвамі? – Не. Гэта магчыма з дапамогай адукацыі. Нас вучаць гігіене цела, але чаму б не вучыць эмацыйнай або разумовай гігіене – даваць простыя веды пра тое, як паклапаціцца пра здароўе розуму? Няма неабходнасці расказваць пра Бога або пра наступныя жыцці, пра Буду або нірвану: трэба проста гаварыць пра тое, як стаць шчаслівым і ў той жа час разумным чалавекам. Шчаслівыя людзі ствараюць шчаслівыя сем'і, якія робяць шчаслівым усё грамадства. Таму, я думаю, нам патрэбныя ўрокі эмацыйнай гігіены.

Эмацыйная гігіена

Што такое эмацыйная гігіена? Гэта значыць звяртаць увагу на фактары, якія разбураюць спакой розуму, улагоджанасць. Гэтыя фактары падобныя на хваробу, таму што адмоўныя эмоцыі не толькі разбураюць здароўе і спакой розуму, але імінашка перашкаджаюць правільна ацэньваць рэальнасць. Гэта прычыняе столькі шкоды: калі вас перапаўняе гнеў, вы не разумееце рэальнасць, розум становіцца прыхільным. Пад уплывам прыхільнасці вы таксама ўспрымаеце рэальнасць скажона. Гэта хвароба розуму. Сапраўдная прырода нашага розуму – гэта ўсведамленне, таму любая разумовая з'ява, якая змяншае здольнасць усведамляць, неспрыяльная.

Следовательно, задача эмацыйнай гігіены – змяншаць гэтыя эмоцыі і дапамагаць розуму знаходзіцца ў ясным і спакойным стане, гэта значыць быць здаровым. Для гэтага спачатку трэба развіць цікавасць да эмацыйнай гігіены. Нельга прымусіць людзей гэтым займацца, калі яны не зацікаўленыя. Ніякі закон або канстытуцыя не зможа іх прымусіць. Гэта адбываецца толькі дзякуючы асабістаму энтузіязму, які ўзнікае, калі людзі разумеюць значнасць эмацыйнай гігіены. Менавіта гэтаму мы можам вучыць іншых.

Навуковыя адкрыцці ў галіне розуму і эмоцый

Давайце цяпер звернемся да навукі. Раней яна рабіла акцэнт на матэрыі, якую можна вымераць. Але ў канцы XX стагоддзя і ў наш час, у пачатку XXI стагоддзя, усё больш навукоўцаў праяўляюць значную цікавасць да розуму і эмоцый, якія ў ім узнікаюць, таму што паміж розумам і эмоцыямі існуе моцная ўзаемасувязь, калі гаворка ідзе пра здароўе. Некаторыя навукоўцы кажуць: «Здаровы розум – здаровае цела». Навукоўцы-медыкі таксама лічаць, што пастаянны страх, гнеў і нянавісць «з'ядаюць» нашу імунную сістэму, у той час як больш спагадлівы розум падтрымлівае і нават можа палепшыць фізічнае здароўе. Відавочна, што шчаслівы стан розуму аказвае на здароўе велізарны станоўчы ўплыў.

Знаходзіць добрае ў цяжкіх сітуацыях

Што датычыцца майго жыцця, калі мне споўнілася шаснаццаць гадоў, мне давялося ўзяць на сябе мноства абавязкаў і сітуацыя стала вельмі складанай. Потым, у дваццаць чатыры гады я пазбавіўся ўласнай краіны, і цяпер атрымліваецца, што большую частку жыцця я пражыў бежанцам. Між тым у Тыбеце было і да гэтага часу застаецца шмат пакут і праблем, і людзі вельмі спадзяюцца на мяне і давяраюць. Але я бездапаможны. Тым не менш, спакой розуму дазволіў мне паглядзець на ўсё гэта больш рэалістычна. Як сказаў Шанцідэва, калі цяжкасці можна пераадолець, то хвалявацца няма чаго. Калі ж цяжкая сітуацыя невырашальная, занадта моцна перажываць не мае сэнсу. Гэта вельмі рэалістычна, таму я прытрымліваюся гэтых парадаў.

Важна глядзець на рэчы больш рэалістычна, а таксама разумець, што ўсе з'явы адносныя. Што б ні здарылася, заўсёды можна знайсці станоўчыя бакі. У маім выпадку я стаў бежанцам, але дзякуючы гэтаму атрымаў магчымасць пазнаёміцца з многімі людзьмі і вывучыць розныя погляды. Я сустракаў жабракоў, лідараў, навукоўцаў з розных абласцей навукі і атэістаў. Гэта вельмі карысна, паколькі, калі б я застаўся ў Тыбеце, думаю, мае веды былі б напалову меншыя, чым цяпер. Такім чынам, з аднаго боку, гэта вялікая трагедыя, але з іншага, гэта прынесла шмат добрых магчымасцяў. Калі мы разгледзім сітуацыю з розных пунктаў гледжання, то адчуем сябе лепш. Калі здараецца нешта дрэннае, яно можа ўтрымліваць у сабе і нешта добрае.

У мінулым тыбетцы былі крыху ізаляваныя, але цяпер іх кругагляд значна пашырыўся. На працягу стагоддзяў тыбетцы жылі як у сне, але цяпер яны прачнуліся. Гэта добра! Таму калі паглядзець з розных пунктаў гледжання, можна знайсці і станоўчыя бакі. Гэта вельмі дапамагае падтрымліваць спакой розуму. Цяпер многія з маіх старых сяброў, калі мы сустракаемся, кажуць, што мой твар выглядае па-ранейшаму маладым, і некаторыя пытаюцца, у чым мой сакрэт. Я звычайна адказваю, што захоўваць спакой розуму дапамагаюць восем-дзевяць гадзін сну. Насамрэч, гэта, безумоўна, адзін з фактараў, але сапраўдную карысць прыносіць адносна спакойны стан розуму.

Спакойны розум нават дапамагае аднавіцца пасля такіх працэдур, як хірургічная аперацыя. Аднойчы мне рабілі аперацыю на жоўцевым пузыры, і яна была сапраўды сур'ёзнай. Пазней хірург сказаў, што звычайна аперацыя займае ад пятнаццаці да дваццаці хвілін, але мой выпадак быў такім складаным, што яна доўжылася амаль тры гадзіны, бо жоўцевы пузыр быў павялічаны амаль у два разы і ў ім было шмат гною. Але потым я паправіўся за пяць дзён, вось так. Таму спакойны і аптымістычны настрой дапамагае заставацца здаровым, а калі нават што-небудзь пойдзе не так, вы паправіцеся значна хутчэй. Для падтрымання добрага здароўя ўлагоджанасць розуму вельмі важная.

Унутраная прыгажосць або знешняя прыгажосць

Я таксама скажу, напаўжартам-напаўсур'ёзна, што некаторым юным дзяўчатам падабаецца траціць шмат грошай на касметыку. Некаторыя з іх выкарыстоўваюць для твару розныя колеры – блакітны, зялёны і іншыя. Гэта выглядае не вельмі добра, але яны думаюць, што гэта прыгожа. Падобна, людзі надаюць больш значэння знешняй прыгажосці. На адным з маіх выступленняў была дзяўчына з блакітнымі валасамі, гэта вельмі незвычайна. Я вырашыў яе падразніць і сказаў, што блакітныя валасы – гэта неабавязкова прыгожа! Вядома, знешняя прыгажосць важная, але самае важнае – прыгажосць унутраная. Калі ласка, тыя дзяўчаты, якія трацяць вялікія грошы на знешнюю прыгажосць, удзяліце трохі ўвагі сваёй унутранай прыгажосці: гэта нашмат важней!

Розум і эмоцыі як прадмет навуковых даследаванняў

Мы гаворым пра навуковыя адкрыцці. Улагоджанасць розуму мае першараднае значэнне. Аснова спакою розуму – упэўненасць у сабе і ўнутраная сіла, якія ўзнікаюць дзякуючы практыцы любові і спачування, павазе да іншых і клопату пра іх дабрабыт. Гэта свецкая этыка.

Мы можам даваць людзям веды пра розум і пра тое, як спраўляцца з эмоцыямі, пачынаючы з дзіцячага садка і ажно да ўніверсітэта. Гэта шырокая тэма, бо ёсць шмат тлумачэнняў таго, што такое розум і эмоцыі і як яны звязаныя. Мы можам назіраць прычынна-выніковую сувязь: калі што-небудзь адбываецца ў адной частцы розуму, гэта адлюстроўваецца і на чымсьці іншым. Каб у гэтым разабрацца, трэба дэталёва вывучыць, якім чынам узаемазвязаныя розум і галаўны мозг.

Гэтую глыбокую тэму сапраўды мае сэнс даследаваць з навуковага пункту гледжання. У Амерыцы апошнія некалькі гадоў навукоўцы праводзілі на аснове гэтай інфармацыі эксперыменты і атрымалі цалкам дакладныя вынікі. Як вынік з'явіліся адукацыйныя праграмы па свецкай этыцы. Цяпер мы ўзяліся распрацаваць праект вучэбнага плана па этыцы, у аснове якога ляжалі б ідэі секулярызму, каб яго можна было ўключыць у праграмы свецкага навучання.

Прысутныя тут слухачы, асабліва педагогі і мысліцелі, калі ласка, задумайцеся над гэтым і, калі з'явіцца магчымасць, абмяркуйце гэтае пытанне. Ствараецца ўражанне, што цяпер адукацыйная сістэма не вучыць этыцы, таму большасць людзей спадзяюцца на рэлігійныя вучэнні. Вядома, гэта добра, але ёсць людзі, якія не адчуваюць цікавасці да рэлігіі, якім складана прыняць рэлігійныя канцэпцыі. Гэта ўскладняе сітуацыю. Таму нам трэба знайсці свецкі падыход, які змогуць прыняць усе.

Вось і ўсё. Цяпер некалькі пытанняў.

Пытанні

Ваша Святасць, у апошняй частцы выступлення вы кранулі пытанне, якое я збіраўся задаць. Але калі вы не супраць, каб атрымаць поўны адказ, я спытаю вас зноў. Пытанне аб выкладанні свецкай этыкі ў школах і ўніверсітэтах: ці распрацоўваеце вы зараз сумесна з кім-небудзь прыдатную для ўсіх праграму навучання? Калі так, то ці падтрымліваюць вас якія-небудзь адукацыйныя або фінансавыя ўстановы?

У Індыі з дапамогай некаторых універсітэтаў у Дэлі мы ўжо пачалі, як я ўжо згадаў, распрацоўваць праект вучэбнай праграмы. Акрамя таго, існуе Інстытут «Розум і жыццё». А ў розных універсітэтах Амерыкі, такіх як Вісконсінскі ўніверсітэт, Універсітэт Эмары, Стэнфардскі ўніверсітэт і гэтак далей, прадстаўнікі розных абласцей навукі ўжо навучаюць, выкарыстоўваючы ідэі свецкай этыкі. Мы распаўсюдзілі такую сістэму навучання і ў Еўропе. Неўзабаве мы збіраемся заснаваць арганізацыю ў Дэлі або паблізу ад яго. Да гэтага часу мы проста працавалі над гэтым. Калі вучэбная праграма будзе гатовая, можна будзе пачаць падрыхтоўку настаўнікаў. І, можа быць, адбудзецца нешта цікавае – час пакажа.

Ваша Святасць, я люблю нашу планету і ўсё, што яе складае: зямлю, расліны, жывёл і нас – дзіўных людзей. Але людзі пастаянна разбураюць планету – непрыкметна і проста, напрыклад купляючы пластыкавыя бутэлькі, або больш істотна, дапусцім высякаючы лясы. Я ведаю, трэба быць цярплівым, але, калі я бачу пакуты і тое, як разбураецца жыццё на зямлі, я адчуваю, як з самай глыбіні маёй істоты ўзнікае гнеў, і я хачу змагацца. Маё пытанне: ці бывае гнеў здаровым? Ці магу я змагацца з любоўю?

Як я ўжо казаў раней, гнеў звязаны з матывацыяй. Гнеў, які ўзнікае з-за клопату пра штосьці або пра кагосьці, – гэта адно, а гнеў, народжаны нянавісцю, – нешта зусім іншае.

Ваша Святасць, вы казалі, што на нашай планеце шэсць мільярдаў вернікаў і адзін мільярд атэістаў. Мне здаецца, ёсць яшчэ трэцяя катэгорыя людзей, якія больш не адчуваюць сябе камфортна ў рамках традыцыйнай, арганізаванай рэлігіі, але таксама не з'яўляюцца атэістамі – яны знаходзяцца ў пошуку духоўнасці па-за межамі рэлігійных інстытутаў. Што б вы ім параілі?

Шмат гадоў таму ў Стакгольме я сустрэў невялікую групу людзей. Яны не прытрымліваліся існуючых традыцый або рэлігій, але ўсё ж былі ў пошуку духоўнасці. Так, ёсць і такія людзі. І ўсё ж я прыйшоў да высновы, што так званы «нью-эйдж», калі людзі бяруць частку адтуль, частку адсюль і ўсё перамешваюць, не занадта карысны!

Я думаю, варта задавальняць не толькі свае матэрыяльныя патрэбы, але і спрабаваць здабыць больш глыбокія каштоўнасці. Карысна прааналізаваць сваё жыццё, каб зразумець, што шчасце не звязана з задавальненнем пачуццяў. Напрыклад, пакуль іграе музыка, вы задаволеныя, але як толькі яна заканчваецца, задавальнення больш няма. Аднак калі казаць пра розум, незвычайныя вера і спачуванне прыносяць задавальненне, якое доўжыцца нашмат даўжэй.

Што вы лічыце самым важным у жыцці чалавека?

Я заўсёды кажу, што сапраўдны сэнс нашага жыцця ў тым, каб быць шчаслівым. І шчасце залежыць ад стану розуму, а не ад органаў пачуццяў або пачуццёвых перажыванняў. Таму, як я люблю паўтараць, мы павінны надаваць больш увагі ўнутраным каштоўнасцям. Дзякуй вам вялікі.