Tái Sinh là gì

 Hỏi: Có phải tôi là sự nối tiếp của một người khác đã sống trước đây không? Thuyết tái sinh của nhà Phật có tính cách khoa học hay siêu hình?

Tiến sĩ Berzin: Có vài điểm cần nói đến ở đây. Một là làm sao ta chứng minh điều gì một cách khoa học? Điều này đưa đến vấn đề khác là làm sao chúng ta biết được sự vật bằng căn cứ vững chắc? Theo giáo lý nhà Phật, có hai phương pháp để ta nhận biết sự vật với căn cứ vững chắc: bằng sự nhận thức trực tiếp và suy diễn. Chúng ta có thể làm một thí nghiệm để kiểm chứng sự hiện hữu của sự vật qua nhận xét của các giác quan. Tuy nhiên, có nhiều việc, hiện nay, ta không thể biết được bằng sự nhận thức của giác quan, vì thế, ta phải dựa vào luận lý, lý do và sự suy diễn. Tái sinh là vấn đề rất khó chứng minh với sự nhận thức bằng giác quan, mặc dù đã có một câu chuyện về một vị thầy trong thời xa xưa ở Ấn Độ đã chết đi, tái sinh và nói với nhà vua rằng, “Tôi đã trở lại đây”, để chứng minh với vua là việc tái sinh có thật. Có rất nhiều trường hợp về những người nhớ lại kiếp quá khứ của họ và nhận ra nhiều vật dụng hoặc người quen của họ từ đời trước.

Dù không kể đến những chuyện này, tái sinh vẫn hoàn toàn hợp lý. Đức Dalai Lama đã tuyên bố nếu có những điểm nào không đúng sự thật, Ngài sẽ sẵn sàng loại bỏ chúng ra khỏi Phật pháp. Điều này áp dụng cho cả tái sinh. Thật ra, Ngài đã tuyên bố điều này khi Ngài đang nói về tái sinh. Nếu các khoa học gia có thể chứng minh tái sinh không có thật, thì chúng ta phải phủ nhận nó. Trái lại, nếu các khoa học gia không chứng minh được điều này thì căn cứ theo lý luận và các phương pháp khoa học họ đã sử dụng để cởi mở trong việc tìm hiểu về những điều mới lạ, họ phải nghiên cứu xem táí sinh có thật hay không. Để chứng minh không có tái sinh, họ sẽ phải chứng minh là nó không hề hiện hữu. Nếu chỉ nói rằng “Không có tái sinh vì tôi không thấy nó bằng mắt của tôi”, thì không chứng minh được là tái sinh không tồn tại. Có rất nhiều vật hiện hữu mà ta không thể nhìn thấy chúng bằng mắt của mình.

Video: Tsenzhab Serkong Rinpoche thứ Hai — “Tái Sinh Là Gì?”
Xin bấm vào ký hiệu tròn như cái hoa (Settings) ở bên mặt, phía dưới màn hình, rồi bấm chữ “Subtitles/CC” và chọn ngôn ngữ “Vietnamese” để xem phụ đề tiếng Việt.


Nếu các khoa học gia không chứng minh được là tái sinh không tồn tại, họ có nhiệm vụ phải nghiên cứu xem tái sinh thật sự hiện hữu hay không. Phương pháp khoa học là đưa ra một giả thuyết dựa vào một số dữ kiện, và xem giả thuyết đó có giá trị hay không. Vì thế, chúng ta nhìn vào các dữ kiện. Ví dụ như các trẻ sơ sinh khi chào đời, chúng không giống như những băng thâu âm còn mới tinh. Chúng đều có những thói quen và cá tính ngay lúc còn rất bé. Điều này từ đâu đến?

Nếu ta nói những thói quen và cá tính này đến từ sự tiếp nối về thể chất của cha mẹ, từ tinh trùng và trứng thì không hợp lý. Không phải mỗi một tinh trùng và trứng nào kết hợp với nhau và được cấy vào trong tử cung đều sẽ phát triển thành bào thai. Sự khác biệt khi bào thai thành hình và không thành hình khác nhau ra sao? Điều gì tạo ra thói quen và bản năng của đứa trẻ? Ta có thể nói do DNA và gen di truyền. Điều này thuộc về mặt thể chất, và không ai chối cãi đây là tiến trình thành hình của bào thai trên bình diện vật chất. Nhưng làm sao ta có thể giải thích về phương diện kinh nghiệm? Làm thế nào để giải thích về mặt tâm thức?

Trong tiếng Anh, chữ tâm không có cùng ý nghĩa với danh từ trong Tạng ngữ hay Phạn ngữ mà nó phải dịch ra. Trong các ngôn ngữ nguyên thủy, “tâm” nói về hoạt động tinh thần hay những sự kiện tinh thần, chứ không phải là cái gì đó đang làm hoạt động ấy. Hoạt động hay sự kiện này là sự nhận thức phát khởi lên về các pháp như ý nghĩ, hình ảnh, tiếng động, cảm xúc, cảm giác v.v... và có một sự nhận thức liên quan với chúng – cái thấy, nghe, thấu hiểu hay không thấu hiểu chúng. Hai đặc tính này của tâm thường được dịch là “trong sáng” và “ý thức”, nhưng những danh từ Anh ngữ này cũng tạo sự lầm lạc.

Hoạt động tinh thần của sự phát khởi của những đối tượng của tâm và sự liên hệ với những đối tượng này trong một con người đến từ đâu? Ở đây, chúng ta không đề cập đến nguồn gốc của thân thể, vì dĩ nhiên nó đến từ cha mẹ. Ta cũng không đề cập đến trí thông minh và v.v..., vì ta cũng có thể lý luận là chúng dựa trên cơ sở di truyền, nhưng nếu ta cho rằng sở thích của môt người là kem sôcôla là do gen di truyền quyết định thì hơi quá đáng.

Ta có thể cho rằng một vài sở thích của ta có thể bị ảnh hưởng của gia đình, điều kiện kinh tế hay môi trường xã hội. Tất cả các yếu tố này chắc chắn có ảnh hưởng đến những gì ta làm, nhưng khó mà giải thích tất cả những gì ta làm bằng cách này. Ví dụ như trường hợp của tôi, tại sao tôi lại thích yoga từ thuở bé? Không một ai trong gia đình hay xã hội của tôi thích yoga cả. Có một số sách viết về đề tài này ở nơi tôi sinh trưởng, nên bạn có thể nói xã hội đã tạo ra chút ảnh hưởng đối với sở thích của tôi, nhưng tại sao tôi lại thích đọc các sách về hatha yoga (khống chế du già)? Tại sao tôi chọn các sách ấy? Đó là một câu hỏi khác.

Ta hãy gát những chuyện này qua một bên để trở lại câu hỏi quan trọng là hoạt động của sự phát khởi của các pháp và sự nhận thức liên hệ với những đối tượng này đến từ đâu? Khả năng nhận thức này từ đâu đến? Mầm sống bắt nguồn từ đâu ? Cái gì đã làm cho sự kết hợp giữa tinh trùng và trứng có sự sống? Cái gì đã làm cho sự phối hợp này trở thành con người? Những điều như tư tưởng và thị giác nhờ đâu mà phát sinh, cái gì tạo ra sự nhận thức liên quan với chúng, điều gì là phương diện kinh nghiệm của những phản ứng hóa học và điện tử của não bộ?

Ta không dễ nói rằng hoạt động tinh thần của một đứa trẻ sơ sinh đến từ cha mẹ nó, vì nếu điều này là sự thật thì nó đã bắt nguồn từ cha mẹ bằng cách nào? Phải có một cơ cấu nào liên hệ trong đó. Liệu mầm sống ấy, được biểu thị bằng sự nhận thức các sự vật xung quanh, có đến từ cha mẹ theo cùng hình thức mà tinh trùng và trứng đã bắt nguồn từ cha mẹ không? Nó đến vào lúc cực điểm của sự giao cấu hay là lúc trứng rụng? Nó đến từ tinh trùng hay từ trứng? Nếu chúng ta không biết

một cách hợp lý, với sự chứng minh của khoa học là nó đến từ thời điểm nào từ cha mẹ, thì ta phải tìm một cách giải thích khác.

Theo cái nhìn thuần lý thì các hiện tượng có chức năng đều sinh khởi từ sự tiếp nối của chính nó, từ những khoảnh khắc trước đó của một cái gì cùng thể loại với hiện tượng ấy. Ví dụ như một hiện tượng vật lý, thuộc về vật chất hay năng lượng, đến từ những vật chất hay năng lượng hiện hữu từ khoảnh khắc trước đó. Nó là một sự tiếp nối.

Hãy lấy sự sân hận làm một ví dụ. Một mặt, ta có thể nói đến năng lượng vật lý ta cảm nhận được khi cơn giận đến. Mặt khác, ta hãy xét về hoạt động tinh thần của sự cảm nhận về sự sân hận, cảm nhận sự sinh khởi và ý thức hay không ý thức về cảm giác này. Ý thức cảm nhận được sự nóng giận có những khoảnh khắc trước của nó thuộc vào một dòng ý thức tiếp nối trong đời này, nhưng trước đó thì nó từ đâu đến? Một là nó phải đến từ cha mẹ, nhưng cách nó đến như thế nào thì chưa được giải thích; hoặc nó phải đến từ Thượng Đế. Tuy nhiên, đối với một số người, lý luận mâu thuẫn về một đấng quyền năng tuyệt đối tạo ra ý thức là một vấn đề. Để tránh những vấn đề này, giải pháp khác để giải thích là khoảnh khắc đầu tiên của sân hận trong đời của một người bắt nguồn từ một khoảnh khắc trước của một sự tiếp nối tương tục. Chính thuyết tái sinh giải thích nó theo cách này.

Ta có thể cố gắng hiểu về tái sinh theo hình thức của một cuốn phim. Cũng như cuốn phim là một sự tiếp nối của nhiều tấm ảnh khác nhau, dòng tâm thức của chúng ta là sự tiếp nối liên tục của sự ý thức về mọi hiện tượng suốt cả đời, từ đời này sang đời khác. Không có một thực thể vững chắc mà ta có thể tìm thấy được, như là “tôi” hay “tâm tôi”, được tái sinh. Tái sinh không phải như một pho tượng nhỏ ngồi trên một tấm băng tải di động, đi từ cuộc đời này qua đời khác. Đúng hơn, nó giống như một cuốn phim, biến đổi không ngừng. Mỗi khung hình đều khác nhau nhưng có một sự tiếp diễn liên tục, và khung hình nào cũng liên quan với khung kế tiếp. Tương tự như vậy, có một sự thay đổi liên tục của những khoảnh khắc ý thức về các pháp, mặc dù một số khoảnh khắc trong dòng ý thức này là vô ý thức. Hơn nữa, tựa như tất cả các bộ phim, không có phim nào giống nhau, mặc dù chúng đều được gọi là phim, tương tự như vậy, tất cả các dòng tâm thức hay “các tâm thức” không phải là một tâm thức duy nhất. Có hằng hà sa số những dòng ý thức tương tục riêng biệt thức giác về vạn pháp.

Đây là những lý lẽ ta có thể bắt đầu nghiên cứu vấn đề từ một quan điểm hợp lý và khoa học. Nếu có một lý thuyết nào hợp lý, ta có thể nhìn sâu hơn vào sự kiện là có người đã nhớ lại những đời quá khứ của họ. Nhờ đó, chúng ta khảo sát sự hiện hữu của tái sinh bằng việc tiếp cận với khoa học.

Phật giáo cho rằng không có linh hồn hay tự ngã, thế thì cái gì tái sinh?

Tái sinh không tương tự như là có một linh hồn như một pho tượng nhỏ cụ thể, hoặc một người ngồi trên tấm băng tải di động, đi từ đời sống này qua đời khác. Tấm băng tải di động tượng trưng cho thời gian và hình ảnh mà nó tượng trưng là một cái gì rắn chắc, một cá tính bất biến hay một linh hồn gọi là “tôi”, trải qua dòng thời gian; “Hiện nay,tôi còn trẻ, bây giờ, tôi già nua; hiện giờ, tôi đang sống trong kiếp này, bây giờ, tôi đang sống trong kiếp kia.” Đây không phải khái niệm về tái sinh của đạo Phật. Đúng hơn, khái niệm về tái sinh trong Phật giáo giống như một cuốn phim. Có một sự tiếp nối trong một cuốn phim, và những hình ảnh tạo ra một sự diễn biến liên tục ấy.

Phật pháp không cho rằng tôi sẽ trở thành anh, hay tất cả chúng ta là một. Nếu tất cả chúng ta là một, và tôi là anh, thì khi cả hai chúng ta đói bụng, anh có thể ngồi chờ trong xe trong lúc tôi đi ăn. Sự việc không phải như thế. Mỗi người chúng ta đều có một dòng diễn biến tâm thức riêng biệt. Sự diễn biến trong phim của tôi sẽ không trở thành cuốn phim đời anh, nhưng cuộc sống chúng ta diễn ra như những chuyện phim theo cách là nó không có gì cụ thể và cố định. Cuộc sống trôi qua từ hình ảnh này qua hình ảnh khác. Nó đi theo một trình tự dựa vào nghiệp, nên nó tạo ra một sự tiếp diễn liên tục.

Các xung động được tàng trữ và phát khởi như thế nào trong tâm?

Việc này khá phức tạp. Chúng ta hành động theo một cách nào đó, ví dụ như ta hút một điếu thuốc lá. Hành động này cần một số năng lượng và nó tạo ra một tiềm năng hay một năng lực để hút điếu khác. Có một loại năng lượng thô thiển mà khi một hành động chấm dứt thì năng lượng thô này cũng hết. Tuy nhiên, ta còn có một loại năng lượng vi tế, một năng lượng tiềm tàng cho sự tái diễn của hành động này. Năng lượng vi tế của tiềm năng hút thuốc này được mang theo với một năng lượng vi tế nhất đi kèm với tâm vi tế nhất; tâm này đi từ kiếp này sang kiếp khác. Nói một cách đơn giản hơn là khi ta đề cập đến tâm vi tế nhất là nói đến những hoạt động vi tế nhất của tánh giác và tánh trong sáng, trong khi năng lượng vi tế nhất là năng lượng vô cùng vi tế duy trì sự sống, chuyên hỗ trợ những hoạt động này. Cả hai hợp lại tạo nên mầm sống và chúng đi từ đời này qua đời khác. Các tiềm năng của nghiệp cũng được mang theo với mầm sống này.

Khuynh hướng và thói quen cũng được mang theo, nhưng chúng không phải là vật chất. Thói quen là gì? Ví dụ chúng ta có thói quen uống trà vào mỗi sáng. Thói quen này không phải là chén trà, cũng không phải là tâm ta nghĩ rằng, “Uống trà đi.” Nó chỉ là một tiến trình của những hành động tương tự, đó là việc uống trà nhiều lần. Nhờ nó, ta có thể nói hay “quy gán” rằng có một thói quen uống trà. Ta đặt tên cho diễn tiến này là “thói quen uống trà”. Một tập khí không thuộc về vật chất, mà là một khái niệm trừu tượng được đặt ra bằng cách ta nói về một tiến trình của những sự kiện quen thuộc. Dựa vào đó, ta có thể tiên đoán được là một điều gì tương tự sẽ xảy ra trong tương lai.

Những thói quen, bản năng hay khuynh hướng được đưa vào tương lai một cách tương tự như vậy. Những gì được mang vào tương lai không phải là vật chất. Tuy nhiên, dựa vào những khoảnh khắc tiếp nối của dòng tư tưởng, ta có thể nói vì có những khoảnh khắc tương tự nhau đã xảy ra vào lúc này và lúc kia, nên những khoảnh khắc tương tự sẽ xảy ra trong tương lai.

Top