Уводзіны
Вы актывіст! Віншуем. У пэўным сэнсе Буда таксама быў актывістам. З гісторыі яго жыцця вынікае, што Буда таксама быў расчараваны сітуацыяй у свеце ў яго час. Амаль усе маладыя гады яго ўтрымлівалі ў палацы бацькі; толькі ўпершыню выйшаўшы адтуль, ён усвядоміў, якія неверагодныя пакуты былі за мурамі палаца, – такія ж пакуты, якія мы назіраем у нашы дні, калі глядзім навіны.
Хоць сустрэча з пакутамі разбурыла прыгожую карціну яго светаўспрымання, ён не адвярнуўся з-за страху або абыякавасці. У адказ Буда паступіў як актывіст: ні шмат ні мала ён вырашыў пакласці канец пакутам усіх жывых істот. Буда і яго вучэнне наўпрост звернуты да пачуцця неадкладнасці, якое ўзнікае ў многіх маладых людзей сёння з-за няўстойлівай палітычнай сітуацыі ў сучасным свеце, а таксама з-за таго, што можна лічыць усё большым размываннем чалавечых каштоўнасцей, якімі мы так даражым.
Як змяніць свет
Як жа мы можам змяніць свет з пункту гледжання будызму?
Вывучаючы будыйскую філасофію, мы бачым розныя адказы. Па-першае, расчараванне цяперашняй сітуацыяй у свеце – гэта не так ужо і дрэнна. Нават наадварот. У будызме мы называем гэтую паваротную кропку «адрачэннем»: мы ўжо многае пабачылі і разумеем, што ўсё тое, што мы рабілі раней, каб пазбавіцца ад дыскамфорту, больш не працуе. Тады мы пачынаем актыўна шукаць новы погляд на рэчы.
Буда знайшоў даволі радыкальнае рашэнне. Ён задаўся гэтым пытаннем і прапанаваў рэвалюцыйны адказ: калі хочаш змяніць свет, пачні мяняцца сам. Першы крок заключаецца ў тым, каб змяніць наша абмежаванае ўяўленне пра сваё «я» і паглядзець на сябе інакш.
Вызваліўшыся ад абмяжоўваючых уяўленняў пра сябе, мы імкнемся змяніць свет не для гэтага маленькага «я», а для ўсіх. Розніца каласальная, ці не так? Аднак у такім выпадку нашай канчатковай мэтай становіцца ліквідацыя пакут усіх істот – пакут з-за голаду, войнаў, хвароб, любога ментальнага дыскамфорту і болю. Ад усіх пакут. Дзякуючы такому шырокаму погляду на рэчы мы не спрабуем мяняць свет эгацэнтрычна, толькі для ўласнай карысці. У будыйскіх тэкстах такі чалавек, які прыняў рашэнне вызваліць свет ад пакут і прывесці ўсіх істот да прасвятлення, называецца бадхісатвам, гэта значыць істотай з бязмерным спачуваннем. Паколькі ўсе мы роўныя ў сваім жаданні быць шчаслівымі і нежаданні быць нешчаслівымі, вельмі важна імкнуцца змяніць свет не толькі дзеля ўласнай карысці, але і дзеля карысці ўсіх.
Пустата і ўзаемазалежнасць
Як менавіта бадхісатва мяняе свет?
У вучэнні пра паэтапны шлях да прасвятлення шмат сказана пра тое, як бадхісатва робіць свет лепшым, але, кажучы коратка, замест пытання «як я магу змяніць свет» мы задаём пытанні «хто такі я» і «што такое свет». У будызме сцвярджаецца, што «свет» і «я» не настолькі фіксаваныя, як можа здавацца. Буда раіў падвяргаць сумненню нашы здагадкі. Як ён выявіў, калі мы аналізуем так званае «я», мы не можам знайсці ні ў нашым целе, ні ў нашым розуме ніводнай адзінай, трывалай часткі, якая з'яўляецца «мной». І гэтак жа як «я» не можа быць фіксаваным і незалежным, хіба можа існаваць нязменны, маналітны «свет», які «мы» спрабуем паправіць? Чым больш мы гэта аналізуем, тым больш знаёмімся з найважнейшым будыйскім вучэннем пра пустату, у адпаведнасці з якім рэчы пазбаўлены самадаказанага існавання, і з вучэннем пра залежнае ўзнікненне – пра тое, што ўсё ўзнікае ў залежнасці ад велізарнай колькасці прычын і ўмоў, а не толькі ад нашых дзеянняў. Разумеючы гэта, мы проста робім усё магчымае, каб дадаць ва ўраўненне новыя прычыны, але не надаём занадта вялікага значэння ні сабе, ні свету, ні нашым дзеянням.
Буда пацярпеў няўдачу?
Але ўзнікае вельмі няпростае пытанне. Абапіраючыся на вялікае спачуванне і мудрасць, Буда дасягнуў неперасягненага прасвятлення, каб прынесці карысць усім істотам. Тым не менш паглядзіце вакол. Разгараюцца войны, несправядлівасць працягваецца, і ўсюды мы бачым пакуты. Што здарылася з вялікім актывістам Будам? Калі мэтай Буды было вызваліць усіх ад пакут, ці можам мы сцвярджаць, што ён дасягнуў поспеху?
Гэта вельмі важнае пытанне, і наш адказ будзе глыбокім, калі мы добра разумеем будыйскае вучэнне. Буда не змяніў свет за адзін дзень, як па чараўніцтве, і не мог гэтага зрабіць. Аднак у адрозненне ад іншых вялікіх актывістаў (успомніце Гандзі або Марціна Лютэра Кінга), яго ўплыў тлумачыцца не дасягненнем непасрэдных вынікаў: ён тлумачыцца тым, што Буда прапанаваў зусім новы спосаб спраўляцца з выклікамі. У шырокім павуцінні ўзаемазалежнасці свет ужо змяніўся дзякуючы прасвятленням Буды. Вядома, кожнаму з нас усё ж неабходна зрабіць свой уклад і практыкаваць будыйскае вучэнне. Аднак для гэтага ёсць усе ўмовы: Буда пакінуў эфектыўны інструментарый, які дазваляе мяняць гэты свет пакут да лепшага, і гэты інструментарый можа выкарыстоўваць хто заўгодна і калі заўгодна.
Калі паглядзець глыбей, Буда казаў, што так званы «свет» – гэта не адзінае месца ў сусвеце. Да гэтага свету было мноства іншых светаў, і ў будучыні з'явіцца мноства іншых. У некаторых частках вучэння нават гаворыцца пра існаванне мультысусветаў – паралельных светаў, якія існуюць прама цяпер. Стан нашага свету (і любога з магчымых светаў) не фіксаваны, як і яго будучыня. Але можна дакладна сказаць, што, паколькі мы жывём у свеце, які пастаянна змяняецца, любы наш пазітыўны ўклад будзе каштоўным. Прычым важныя не толькі фізічныя дзеянні, паколькі змены адбываюцца не толькі з-за знешніх падзей. З пункту гледжання будыйскага вучэння, ментальная актыўнасць (нашы думкі, памкненні і намеры) гэтак жа ўплывовая, як і нашы ўчынкі.
Прасвятленне мяняе ўсё
Нарэшце, калі чалавек дасягае поўнага прасвятлення, ураўненне цалкам змяняецца. Цалкам прасветленая актыўнасць буды не прывязаная да такіх умоўнасцей, як прастора, час ці нават назіральнасць. Дапамога буд можа не заўсёды быць відавочнай чалавечаму воку, аднак яна ўсё роўна будзе працягвацца.
Таму, магчыма, адказ на наша першапачатковае пытанне не такі ўжо і складаны. Сапраўдныя змены пачынаюцца тады, калі мы шырэй глядзім на бягучыя праблемы і бачым, што «я» і «свет» узаемазвязаны і пастаянна знаходзяцца ў руху, які стварае мноства магчымасцей. Буда паказаў, што змены пачынаюцца знутры, аднак не заканчваюцца там. Развіўшы дзіўныя якасці спачування і мудрасці, мы зможам выклікаць устойлівыя перамены. Але што калі гэты шлях палохае? Гэта значыць, што вы апынуліся ў тым жа пункце, у якім калісьці быў Буда, і гэта выдатны пачатак.