ईर्ष्या : विचलित भावनाहरूको सामना

बौद्ध ग्रन्थहरूमा “ईर्ष्या” लाई शत्रुताको एउटा भागको रूपमा वर्गीकृत गरिएको छ। यसलाई यसरी परिभाषित गरिएको छ — “अरू मानिसहरूको उपलब्धिहरूमा केन्द्रित हुने एक विचलित गर्ने भावना, जस्तै उनीहरूको राम्रो गुण, सम्पत्ति, वा सफलता, र आफ्नो स्वार्थ वा आफूले पाएको सम्मानमा अत्यधिक आसक्तिका कारण ती उपलब्धिहरू सहन गर्न नसक्ने अवस्था।”

यहाँ “आसक्ति” भन्नाले हामीले जीवनको कुनै यस्तो क्षेत्रमा ध्यान केन्द्रित गर्नु हो जहाँ अरूले हामीभन्दा बढी उपलब्धि हासिल गरेका छन्, र हामी त्यसको सकारात्मक पक्षलाई बढाएर देखाउँछौं। हाम्रो मनमा हामी त्यस क्षेत्रमा जीवनको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष ठान्छौं र आत्मसम्मान त्यसैमा निर्भर राख्छौं। यसको अर्थ हुन्छ “म” प्रति अत्यधिक मोह र आसक्ति। त्यसैले हामी ईर्ष्यालु हुन्छौं किनकि हामी आफ्नै लाभ वा पाएको सम्मानप्रति अत्यधिक आसक्त हुन्छौं। उदाहरणका लागि, हामीसँग कति पैसा छ वा हामी कति आकर्षक देखिन्छौं भन्नेमा अत्यधिक ध्यान दिन सक्छौं। शत्रुताको एक पक्षका रूपमा, ईर्ष्याले यस आसक्तिमा अरूले त्यस क्षेत्रमा हासिल गरेको उपलब्धिप्रति गहिरो असन्तोषको भावना थप्छ। यो अरूको उपलब्धिमा खुसी र आनन्दित हुने भावनाको ठ्याक्कै विपरीत हो।

ईर्ष्यामा प्रायः त्यस व्यक्तिप्रति शत्रुताको भाव पनि समावेश हुन्छ जसलाई हामीले आफूभन्दा बढी लाभ लिएको ठान्छौं। त्यो लाभ वास्तविक हुन पनि सक्छ वा नहुन पनि सक्छ, तर दुवै अवस्थामा हाम्रो ध्यान आफूमा र आफ्नै अभावमा केन्द्रित रहन्छ।

त्यसैगरी, बौद्ध धर्ममा परिभाषित गरिएको ईर्ष्या अंग्रेजी शब्द “एनवी” को केही अंश मात्र समेट्छ। अंग्रेजी अवधारणाले यसमा थप अर्थ जोड्छ। यसले बौद्ध धर्ममा भनिने “लालच” लाई पनि समावेश गरिन्छ। “लालच” भन्नाले अरूको भएको कुरा अत्यधिक रूपमा चाहने इच्छा हो। त्यसैले अंग्रेजीमा “एनवी” को परिभाषा हुन्छ, “अरू कसैले पाएको फाइदा वा उपलब्धिको पीडादायी वा रुष्ट महसुस, र त्यसै फाइदा पाउन चाहने इच्छा।” अर्थात्, अरूको उपलब्धि सहन नसक्नु मात्र होइन, जुन क्षेत्रलाई बौद्ध धर्मले अत्यधिक मूल्य दिएको भनेर देखाउँछ, त्यस उपलब्धि आफैंले पाउन चाहने इच्छासमेत ईर्ष्या हो। हामी त्यो क्षेत्रमा कमजोर वा अभावग्रस्त हुन सक्छौं, वा पर्याप्त वा औसतभन्दा बढी भएको पनि हुन सक्छ। यदि हामी अझ बढी चाहन्छौं भने, हाम्रो लालच लोभमा परिणत हुन्छ। धेरैजसो अवस्थामा, तर सधैं होइन, ईर्ष्यामा अरूले हासिल गरेको कुरा गुमाओस् भन्ने चाहना पनि हुन्छ, ताकि हामीले त्यो पाउन सकौं। यस्तो अवस्थामा, त्यो भावनामा अर्को तत्व पनि मिसिन्छ, द्वेष।

लालचसँग मिलेर ईर्ष्याले प्रतिस्पर्धात्मक भावना उत्पन्न गर्छ। त्यसैले ठ्रुङ्पा रिन्पोछेले ईर्ष्यालाई त्यस्तो विचलित गर्ने भावना भनेर व्याख्या गर्नुभएको छ, जसले हामीलाई अत्यधिक प्रतिस्पर्धी बनाउँछ र अरूलाई वा आफैंलाई हराउने प्रयत्नमा अन्धाधुन्ध परिश्रम गर्न प्रेरित गर्छ। यो बलपूर्वक कार्यसँग सम्बन्धित छ, जसलाई “कर्म परिवार” भनिन्छ। अरूले हासिल गरेको उपलब्धिप्रति ईर्ष्या भएकाले हामी आफूलाई वा आफ्नो अधीनमा रहेका अरूलाई अझ बढी गर्न दबाब दिन्छौं, जस्तै व्यापार वा खेलकुदमा हुने अत्यधिक प्रतिस्पर्धा। त्यसैले बौद्ध धर्ममा ईर्ष्याको प्रतीकका रूपमा घोडा प्रयोग गरिन्छ। ईर्ष्याका कारण घोडा अन्य घोडासँग दौडिन्छ। उसले अर्को घोडा आफूभन्दा छिटो दौडिनु सहन सक्दैन।

यो सत्य हो कि बौद्ध धर्ममा ईर्ष्या प्रतिस्पर्धासँग नजिक सम्बन्धित हुन्छ, तर ईर्ष्याबाट सधैं प्रतिस्पर्धा उत्पन्न हुन्छ भन्ने छैन। कुनै व्यक्ति अरूप्रति ईर्ष्या राख्न सक्छ, तर आत्म-सम्मान कम भएको कारणले प्रतिस्पर्धा गर्न प्रयास नै नगर्न सक्छ। त्यसैगरी, प्रतिस्पर्धी हुनु सधैं ईर्ष्या हुनु होइन। केही मानिस खेलकुदमा स्कोर राख्ने इच्छा कहिल्यै नराखिकन केवल रमाइलोका लागि, आफ्नै आनन्द र अरूको साथमा समय बिताउन प्रतिस्पर्धा गर्छन्।

बौद्ध धर्मले ईर्ष्या र प्रतिस्पर्धालाई फरक ढंगले जोड्छ। उदाहरणका लागि, भारतीय आचार्य शान्तिदेवले आफ्नो ग्रन्थ बोधिसत्वचर्यावतार उच्च स्थानमा रहेका व्यक्तिप्रति ईर्ष्या, समान स्तरका व्यक्तिसँग प्रतिस्पर्धा, र तल्लो स्तरका व्यक्तिप्रति घमण्डलाई एउटै प्रसङ्गमा समेटेका छन्। उहाँको यो व्याख्या सबै प्राणीहरूलाई समान दृष्टिले हेर्न सिक्ने सन्दर्भमा प्रस्तुत गरिएको हो।

यहाँ बौद्ध धर्मले सम्बोधन गर्न खोजेको समस्या “म” विशेष छु भन्ने भावना हो, जुन यी तीनवटै विचलित भावनाको मूल कारण हो। यदि हामी सोच्छौं र महसुस गर्छौं कि “म” मात्रै कुनै विशेष काम गर्न योग्य छु, जस्तै जीवनमा अगाडि बढ्न, र अरू कोही सफल भयो भने ईर्ष्या गर्छौं, त्यसबेला हामी प्रतिस्पर्धी बन्छौं। हामीले अरूलाई हराउनै पर्छ भन्ने महसुस हुन्छ, चाहे हामी आफैं पहिले नै केही हदसम्म सफल भएको भएपनि फरक पर्दैन। यहाँ ईर्ष्या “म” भन्ने बलियो भावना र आफैंप्रति अत्यधिक केन्द्रित सोच हो। हामी अरूलाई आफूझैं हेर्दैनौं। हामी आफूलाई विशेष ठान्छौं।

यी प्रकारका ईर्ष्या, प्रतिस्पर्धा र घमण्डले ल्याउने समस्या र दुःखको समाधानका लागि बौद्ध धर्मले “म” र “तिमी” भन्ने भ्रमलाई उपचार गर्न सिकाउँछ। हामीले सबैजना समान छन् भनेर बुझ्नु पर्छ। सबै प्राणीहरूमा समान मौलिक क्षमता हुन्छ, किनभने सबैमा बुद्ध-स्वभाव हुन्छ — अर्थात्, सबैमा बोधिलाभ गर्ने सम्भावना हुन्छ। त्यसैगरी, सबैमा खुशी र सफलता चाहने, र दुःखी वा असफल नहुने समान इच्छा हुन्छ। सबैमा खुशी र सफल हुन, र दुःखी वा असफल नहुन समान अधिकार पनि हुन्छ। यी कुराहरूमा “म” भन्नेमा केही विशेष छैन।बौद्ध धर्मले प्रेम पनि सिकाउँछ — सबैको समान रूपमा सुखी होस् भन्ने इच्छा।

जब हामी सबैलाई बुद्ध-स्वभाव र प्रेमको दृष्टिले समान ठान्न सिक्छौं, तब हामी कसैसँग सम्बन्ध कसरी राख्ने भनेर खुला दृष्टिले हेर्न सक्षम हुन्छौं, चाहे उनी हामीभन्दा बढी सफल भए वा हामी असफल हुँदा उनी सफल भए। हामी उनको सफलतामा खुशी हुन्छौं, किनभने हामी सबैको सुख चाहन्छौं। हामी आफ्ना समान स्तरका व्यक्तिहरूलाई पनि सफल बनाउन सहयोग गर्ने प्रयास गर्छौं, प्रतिस्पर्धा गरेर उनीहरूलाई हराउने होइन। हामी आफूभन्दा कम सफल व्यक्तिहरूप्रति पनि सहयोग गर्ने प्रयास गर्छौं, हाँसो उडाउन वा घमण्ड गरेर आफूलाई उनीभन्दा राम्रो महसुस गर्ने होइन।

यी सुझाव दिइएका बौद्ध उपायहरू अत्यन्त उन्नत छन् र तिनीहरूलाई व्यवहारमा उतार्नु विशेष रूपमा कठिन हुन्छ, जब हाम्रो स्वाभाविक रूपमा उत्पन्न हुने ईर्ष्या र प्रतिस्पर्धात्मकता केही पश्चिमी सांस्कृतिक मूल्यहरूले सुदृढ, बलियो र पुरस्कारित गर्छन्। आखिर, प्रायः सबै बच्चाहरू जित्न मन पराउँछन् र हार्दा रुन्छन्। त्यसका अतिरिक्त, धेरै पश्चिमी संस्कृतिहरूले पूँजीवादलाई लोकतान्त्रिक समाजको स्वाभाविक रूपमा उत्कृष्ट रूपमा सिकाउँछन्। यसको आधारमा रहेको विचार योग्यको अस्तित्व भन्ने सिद्धान्त हो, जसले प्रेम र स्नेहको सट्टा प्रतिस्पर्धालाई जीवनको मूल प्रेरक शक्ति ठान्छ। त्यसैगरी, पश्चिमी संस्कृतिहरूले प्रतिस्पर्धात्मक खेलप्रति अत्यधिक मोह, र विश्वका सबैभन्दा सफल खेलाडी तथा धनी व्यक्तिहरूको महिमामण्डन मार्फत सफलता र जितको महत्वलाई अझ बलियो बनाउँछ।

त्यसका साथै, लोकतन्त्र र मतदानको सम्पूर्ण राजनीतिक प्रणाली प्रतिस्पर्धामाथि आधारित हुन्छ। उम्मेदवारका रूपमा आफैंलाई प्रस्तुत गर्ने र आफ्नो प्रतिद्वन्द्वीभन्दा आफू कति राम्रो छौं भनेर प्रचार गर्दै आफूलाई बेच्ने काम यसमा समावेश हुन्छ। पश्चिमी देशहरूमा प्रचलित अभ्यासअनुसार, चुनाव प्रचारमा प्रतिद्वन्द्वी उम्मेदवारका सम्भावित सबै कमजोरीहरू खोज्ने, उनीहरूको निजी जीवनसमेतका पक्षहरू बढाइचढाई प्रस्तुत गर्ने र सार्वजनिक गरेर उनीहरूको बदनाम गर्ने तीव्र प्रयास समेत गरिन्छ। यस्तो प्रकारको व्यवहार, जुन ईर्ष्या र प्रतिस्पर्धामाथि आधारित हुन्छ, धेरै मानिसहरूले प्रशंसनीय र न्यायसंगत ठान्ने गर्छन्। यहाँ बौद्ध धर्मका शब्द “जेलसी” (डाह) भनेर अनुवाद गर्नु “एनवी” (ईर्ष्या) भन्दा बढी उपयुक्त हुन्छ, यद्यपि भावनात्मक प्रक्रिया दुवैमा समान हुन्छ।

अर्कोतर्फ तिब्बती समाजमा, अरूको अवमूल्यन गर्ने र आफू अरूभन्दा राम्रो भएको दाबी गर्ने व्यक्तिप्रति नकारात्मक दृष्टिकोण राखिन्छ। यस्ता कार्यहरूलाई खराब चरित्रका गुणहरू मानिन्छ। वास्तवमा, बोधिसत्वको पहिलो मूल व्रत नै आफैंको प्रशंसा नगर्ने र आफूभन्दा तल्लो स्थानमा रहेका अरू व्यक्तिहरूको तुच्छीकरण नगर्ने हो। यसमा, मतदान गर्ने जनतामाझ यस्ता कुरा प्रचार गर्नु पनि समावेश हुन्छ। यसको प्रेरणा प्रायः लाभ, प्रशंसा, माया, आदर आदिको इच्छा, र तुच्छ ठानिएका व्यक्तिहरूप्रति डाह हो। हामीले भनेको कुरा सत्य हो वा असत्य, त्यसले कुनै फरक पार्दैन। यसको विपरीत, आफैंबारे बोल्दा अत्यन्त नम्रता देखाउनु र “मेरो कुनै राम्रो गुण छैन; म केही जान्दिनँ” भन्नु प्रशंसनीय ठानिन्छ। त्यसैले, लोकतन्त्र र मतका लागि प्रचार अभियान तिब्बती समाजमा पूर्ण रूपमा पराया छन् र पश्चिमी शैलीमा प्रयोग गरिएमा सफल हुँदैनन्।

पदका लागि उम्मेदवारी दिन चाहन्छौं भनेर मात्र भन्नु पनि घमण्ड र परोपकारी नभएको मनोवृत्तिको शंकास्पद संकेतको रूपमा लिइन्छ। सम्भावित एक मात्र सम्झौता भनेको उम्मेदवारका प्रतिनिधिहरूले प्रतिद्वन्द्वीहरूसँग तुलना नगरी वा उनीहरूबारे नकारात्मक कुरा नगरी आफ्ना उम्मेदवारका राम्रो गुण र उपलब्धिहरूका बारेमा अरूलाई भन्नु हो, तर उम्मेदवार स्वयंले कहिल्यै होइन । तर यस्तो कुरा प्रायः गरिँदैन। सामान्यतया, प्रसिद्ध व्यक्तिहरू, जस्तै उच्च वंशका वा पुनर्जन्मित लामाहरू, उम्मेदवारका रूपमा सिफारिस गरिन्छन्, उनीहरूलाई उम्मेदवार बन्न इच्छा छ कि छैन भनेर सोध्नु पनि पर्दैन। यदि उनीहरूले पदका लागि उम्मेदवारी दिन नचाहेको बताउँछन् भने, यसलाई नम्रताको संकेत मानिन्छ, किनभने तुरुन्तै “हो” भन्नु अहंकार र शक्तिको लालसाको रूपमा लिइन्छ। सिफारिस गरिएको व्यक्तिले उम्मेदवारी अस्वीकार गर्नु लगभग असम्भव हुन्छ। त्यसपछि बिना प्रचार मतदान गरिन्छ। मानिसहरूले प्रायः सबैभन्दा प्रसिद्ध उम्मेदवारलाई मत दिन्छन्।

त्यसैले, अरूको सफलता देखेर हर्षित हुने बौद्ध धर्मका अभ्यास, र अझ गहिरो रूपमा, अरूलाई विजय दिनु र आफैंले हार स्वीकार गर्नु, पूँजीवादका गुणहरू र पश्चिमी प्रचारमुखी निर्वाचन प्रणालीमा दृढ विश्वास गर्ने पश्चिमी व्यक्तिहरूका लागि सुरुमा अपनाउन उपयुक्त उपाय नहुन सक्छ। पश्चिमी व्यक्तिहरूका रूपमा, हामीले पहिले आफ्ना सांस्कृतिक मूल्यहरूको वैधता पुनर्मूल्यांकन गर्न र ती मूल्यहरू स्वीकार गर्दा उत्पन्न हुने सिद्धान्तमा आधारित डाह, ईर्ष्या र प्रतिस्पर्धाका रूपहरूलाई सम्बोधन गर्न आवश्यक पर्न सक्छ, त्यसपछि मात्र स्वाभाविक रूपमा उठ्ने रूपहरूमाथि काम गर्न सकिन्छ।

पश्चिमी संस्कृतिमा आधारित डाह, ईर्ष्या र प्रतिस्पर्धाको सापेक्षता बुझ्न मद्दत गर्ने एउटा उदाहरण भारतीय बजार हो। भारतमा कपडा बजार, गहना बजार, तरकारी बजार आदि हुन्छन्। प्रत्येक बजारमा एकअर्काको छेउमा पंक्तिबद्ध स्टल र पसलहरू हुन्छन्, जसले लगभग एउटै वस्तुहरू बेचिरहेका हुन्छन्। धेरैजसो पसलेहरू आपसमा साथी हुन्छन् र प्रायः आफ्ना पसलको बाहिर सँगै बसेर चिया पिउँछन्। उनीहरूको सोच हुन्छ कि उनीहरूको पसल राम्रो चल्छ या चल्दैन भन्ने कुरा उनीहरूको कर्ममा निर्भर हुन्छ।

जसरी हामीले देखिसक्यौं, ईर्ष्या भनेको अरू कसैको उपलब्धि सहन नसक्ने क्षमता हो, जुन क्षेत्रमा हामीले अत्यधिक महत्त्व दिएका हुन्छौं, उदाहरणका लागि, उसको आर्थिक सफलता। त्यसप्रति ईर्ष्या गरेर, हामी पनि त्यसै सफल हुन पाए हुन्थ्यो भन्ने चाहन्छौं। यसकै अर्को रूप त्यतिबेला देखिन्छ जब कसैले अरूबाट माया वा स्नेह जस्ता कुरा प्राप्त गर्छ। हामी पनि त्यही कुरा पाउन सके हुन्थ्यो भन्ने चाहना राख्छौं।

ईर्ष्या भन्ने यो विचलित गर्ने भावना दुईवटा भ्रामक रूपबाट उत्पन्न हुन्छ, जुन हाम्रो भ्रम र वस्तुहरू वास्तवमा कसरी अवस्थित छन् भन्ने नबुझाइका कारण मनले सिर्जना र प्रक्षेपण गर्छ। पहिलो रूप हो द्वेध रूप, जहाँ (१) एउटा ठोस “म” देखिन्छ, जसले स्वभावतः केही हासिल गर्न वा प्राप्त गर्न योग्य थियो तर पाएन, र (२) अर्को ठोस “तिमी” देखिन्छ, जसले स्वभावतः त्यसलाई पाउन योग्य थिएन तर पायो।
अचेत रूपमा हामीलाई लाग्छ संसार हामीप्रति केही ऋणी छ, र जब अरूले त्यो पाउँछन्, त्यो अन्याय हो। यसरी हामी संसारलाई दुई ठोस वर्गमा विभाजन गर्छौं : “पराजित” र “विजेता” अनि हामी कल्पना गर्छौं कि मानिसहरू यी ठोस सत्य वर्गहरू भित्र साँच्चै अवस्थित छन् र त्यहाँ भेटिन्छन्। त्यसपछि हामी आफूलाई स्थायी “पराजित” वर्गमा राख्छौं र अर्को व्यक्तिलाई स्थायी “विजेता” वर्गमा। कहिलेकाहीँ त हामी आफैं बाहेक सबैलाई “विजेता” वर्गमा राख्छौं। यसले गर्दा हामी केवल असन्तुष्टि मात्र होइन, निराशा पनि अनुभव गर्छौं। यसले पीडादायी सोचमा अड्काउँछ, “बेचारा म।”

व्यवहारका कारण र परिणामबारेको नासमझी प्रायः ईर्ष्यासँगै हुन्छ। उदाहरणका लागि, हामी बुझ्दैनौं र कहिलेकाहीँ अस्वीकार गर्छौं कि पदोन्नति वा माया पाउने व्यक्तिले त्यसका लागि केही योग्य काम गरेको छ। बरु हामीलाई लाग्छ, हामीले केही नगरी पनि त्यो पाउनु पर्छ। अर्को तर्फ, कहिलेकाहीँ हामीलाई लाग्छ कि हामीले धेरै प्रयास गर्‍यौं, तर पनि पुरस्कार पाउन सकेनौं। यसरी हाम्रो मनले दोस्रो धोका दिने रूप सिर्जना गर्छ र त्यसलाई प्रक्षेपण गर्छ। हाम्रो भ्रमित मनले कुरा कुनै कारणविनै भएको जस्तो देखाउँछ, वा केवल एक कारणले भएको जस्तो देखाउँछ, त्यो हो हामीले मात्र गरेको काम।

हामीले यी दुई भ्रामक रूपहरू विखण्डन गर्नुपर्छ। हाम्रो संस्कृतिले हामीलाई सिकाएको हुन सक्छ कि जीवित प्राणीको संसारमा मुख्य नियम प्रतिस्पर्धा हो: जित्ने इच्छा, योग्य जीवको जीवित रहने अधिकार। तर त्यो आधार साँचो नहुन सक्छ। तथापि, यदि हामीले यसलाई स्वीकार गर्‍यौं भने, हामी विश्वलाई स्वाभाविक रूपमा विजेता र पराजितको पूर्ण द्वन्द्वमा विभाजित भएको ठान्छौं। परिणामस्वरूप, हामी विश्वलाई विजेता र पराजितको निश्चित अवधारणात्मक वर्गमा हेर्छौं र स्वभाविक रूपमा आफैंलाई पनि त्यही अवधारणामा हेर्छौं।

यद्यपि विजेता, पराजित र प्रतिस्पर्धाको यी अवधारणाहरू विकासको वर्णनका लागि उपयोगी हुन सक्छन्, हामीले बुझ्न आवश्यक छ कि ती केवल मनमानी मानसिक संरचनाहरू हुन्। "विजेता" र "पराजित" केवल मानसिक लेबल हुन्। ती निश्चित घटनाहरू वर्णन गर्न प्रयोग गरिने सुविधाजनक मानसिक वर्गहरू हुन्, जस्तै दौडमा पहिलो स्थानमा आउनु, अरू कसैको सट्टा काममा पदोन्नति पाउनु, वा ग्राहक वा विद्यार्थी गुमाउनु। हामी समान रूपमा मानिसहरूलाई "राम्रा व्यक्ति" र "राम्रा व्यक्ति होइनन्" को वर्गमा विभाजन गर्न सक्छौं, यो निर्भर गर्दछ कि हामीले "राम्रा" लाई कसरी परिभाषित गर्छौं।

जब हामी देख्छौं कि त्यस्ता सबै द्वैधवादी वर्गहरू केवल मानसिक रूपमा सिर्जना भएका कुरा हुन्, तब हामी बुझ्न थाल्छौं कि “म” वा “तिमी” को पक्षमा कुनै ठोस विशेषता छैन जसले हामीलाई स्थिर वर्गहरूमा बन्द गर्छ। यो होइन कि हामी आधारभूत रूपमा पराजित हौं र आफैलाई पराजित ठान्दा हामीले अन्ततः सत्य पत्ता लगायौं – वास्तविक “म” पराजित हो।गरिभ “म।” बरु, अरूसँग ग्राहक गुमाउनु बाहेक हामीसँग अरू धेरै गुणहरू छन्, त्यसैले किन त्यस एकलाई वास्तविक “म” जस्तो सम्झेर बस्नु्।

अझ यसअघि भन्दा पनि, हाम्रो सीमित सोच र “बेचारा म” र “त्यो नालायक तिमी” भन्ने विचारमा तल्लीन भएकै कारण सफल र असफल हुनु, प्राप्ति र हानि हुनु कुनै कारणबिनै, वा असम्बन्धित कारणले भएको जस्तो देखिन्छ। त्यसैले हामी सोच्छौं, हाम्रो साथ अन्याय भयो। तर ब्रह्माण्डमा जे हुन्छ, त्यो विशाल कारण र परिणामको सञ्जालका कारण हुन्छ। धेरै कुरा हामी र अरूमा के हुन्छ भन्ने कुरामा प्रभाव पार्छन्, ती सबै कारणलाई समेट्न हाम्रो कल्पनाशक्ति भन्दा परको कुरा हो।

जब हामी यी दुई भ्रामक रूपहरू (विजेता र पराजित, र कुनै कारणबिना कुरा हुने) लाई विखण्डन गर्छौं र प्रक्षेपण गर्न रोक्छौं, तब हाम्रो अन्यायको भावना शान्त हुन्छ। हाम्रो ईर्ष्याको तल केवल भएको उपलब्धि र घटेको घटनाको चेतना मात्र हुन्छ। हामीले कुनै ग्राहक अरू कसैलाई गुमायौं र अहिले त्यो ग्राहक त्यो व्यक्तिसँग छ। यसले हामीलाई प्राप्त गर्नुपर्ने लक्ष्यको चेतना बनाउँछ। यदि हामी अरूले प्राप्त गरेको वा सफल भएकोमा असन्तुष्टि राख्दैनौं भने, सायद हामीले त्यो व्यक्तिले कसरी सफलता हासिल गर्‍यो भनेर सिक्न सक्छौं। यसले हामीलाई पनि त्यसरी नै कसरी सफलता प्राप्त गर्न सकिन्छ भन्ने बुझ्न मद्दत गर्छ। हामी केवल त्यस चेतनामा द्वैतवादी दृश्य र ठोस पहिचानहरूले ढाकिएको कारणले ईर्ष्या र डाह मात्र महसुस गर्छौं।

यसरी, बौद्ध धर्मले ईर्ष्या जस्तो विक्षुब्ध भावनासँग सामना गर्नका लागि विभिन्न उपायहरू प्रदान गर्छ, चाहे त्यसलाई बौद्ध तरिकाले परिभाषित गरियोस् वा पश्चिमी दृष्टिकोणले। जब हामी कुनै विचलित गर्ने भावनाबाट व्यथित हुन्छौं, त्यतिबेला त्यसको मुख्य लक्षण र हाम्रो सांस्कृतिक पृष्ठभूमिलाई सही रूपमा चिन्ने चुनौती हुन्छ। ध्यान अभ्यासमार्फत हामीले विभिन्न उपायहरूमा आफूलाई प्रशिक्षित गरेपछि, जुनसुकै भावनात्मक कठिनाइको सामना गर्दा पनि उपयुक्त उपाय रोज्न सकिन्छ।

यो पनि हेर्नुहोस्: Wikipedia मा ईर्ष्याको बारेमा लेख्।