क्रोध: विघटनकारी भावनासँग व्यवहार

मेरो पृष्ठभूमि र प्रशिक्षण अनुवादकको रूपमा छ, र यही रूपमा मैले संसारका विभिन्न देशहरूमा गएर बौद्ध धर्मसम्बन्धी शिक्षण र अनुवाद कार्य गरेको छु। मैले पत्ता लगाएँ कि बौद्ध धर्मबारे धेरै गलत बुझाइहरू छन्। यी गलत बुझाइहरू मुख्यतः ती अंग्रेजी शब्दहरूका कारण देखिन्छन्, जसका माध्यमबाट मूल पद र विचारहरू अनुवाद गरिएका थिए। तीमध्ये धेरै शब्दहरू अघिल्लो शताब्दीमा भिक्टोरियन धर्मप्रचारकहरूले रोजेका थिए, र ती शब्दहरूले अत्यधिक बलिया अर्थ र भाव बोक्छन्, जुन एशियाली भाषाका मूल शब्दहरूले जनाउने अर्थसँग मेल खाँदैन। उदाहरणका लागि, हामी समस्याहरूको बारेमा कुरा गरिरहेका छौं। त्यसलाई सामान्यतया “दुःख” भनेर अनुवाद गरिन्छ। जब हामी “दुःख” भन्ने शब्द प्रयोग गर्छौं, धेरै मानिसहरूलाई बौद्ध धर्म अत्यन्तै निराशावादी धर्म हो भन्ने धारणा उत्पन्न हुन्छ, किनकि यसले सबैको जीवन दुःखले भरिएको छ भन्छ। यसले मानौं हामीलाई खुशी हुने अधिकार छैन भन्ने जस्तो देखाउँछ। यदि हामी कुनै आरामदायी, सम्पन्न र धनी व्यक्तिसँग कुरा गर्छौं र भन्छौं, “तिम्रो जीवन दुःखले भरिएको छ,” भने त्यो व्यक्ति तुरुन्तै रक्षात्मक हुन्छ। ऊ वादविवाद गर्न सक्छ र भन्छ: “के भन्न खोज्दैछौ? मसँग भिडियो रेकर्डर छ, राम्रो गाडी छ, राम्रो परिवार छ। म दुःखमा छैन।”

उनीहरूको प्रतिक्रिया उचित छ, किनभने “दुःख” भन्ने शब्द धेरै गह्रौं शब्द हो। तर यदि हामी सोही बौद्ध अवधारणालाई “समस्या” भनेर अनुवाद गर्छौं र त्यसपछि कसैलाई भन्छौं, “तिमी जो भए पनि, कति धनी भए पनि, कति सन्तान भए पनि, सबैको जीवनमा केही समस्या हुन्छ,” भने यो कुरा सबैले सहजै स्वीकार गर्छन्। त्यसैले, म यी बौद्ध व्याख्याहरूलाई तिब्बती परम्पराबाट केही फरक शब्द प्रयोग गरेर प्रस्तुत गर्न गइरहेको छु, जसले सामान्यतया प्रयोग हुने भाषाभन्दा अलि फरक अर्थ व्यक्त गर्छ।

अनियन्त्रित रूपमा दोहोरिने समस्याहरू नै संसार हुन्। सामान्य अर्थमा “संसार” भनेको ती अवस्थाहरू हुन्, जसमा हाम्रो नियन्त्रण हुँदैन र जो बारम्बार दोहोरिन्छन्, जस्तै सधैं असन्तुष्ट रहनु वा सधैं चिन्ता र व्याकुलतामा रहनु। अब प्रश्न उठ्छ, तिनीहरूको वास्तविक कारण के हो? बुद्धले हामीले सामना गर्ने वास्तविक समस्याहरू मात्र नभएर तिनका वास्तविक कारणहरू पनि छन् र तिनलाई रोक्न सम्भव छ भनेर बताउनुभयो। तिनलाई रोक्ने तरिका, तिनको वास्तविक अन्त्य हासिल गर्ने तरिका भनेको वास्तविक मार्ग अनुसरण गर्नु हो। यसको मतलब वास्तविक मार्गचेतना वा कारणहरू नष्ट गर्ने सही समझ विकास गर्नु हो। जब हामी ती कारणहरू हटाउँछौं, तब समस्या पनि समाप्त हुन्छ।

हामीले जीवनमा सामना गर्ने यी अनियन्त्रित रूपमा दोहोरिने समस्याहरूको वास्तविक कारण के हो भने हामी वास्तविकता जान्दैनौं। हामी वास्तवमा को हौं, अरू मानिसहरू वास्तवमा को हुन्, जीवनको अर्थ के हो, संसारमा वास्तवमा के भइरहेको छ भन्ने कुरा हामी अनभिज्ञ छौं। म "अनभिज्ञता" प्रयोग गर्छु "अज्ञानता" भन्दा। "अज्ञानता" सुन्दा कसैले तपाईं मूर्ख हुनुहुन्छ र बुझ्नुहुन्न भनेको जस्तो लाग्छ। त्यसको सट्टा, हामी केवल अनभिज्ञ छौं, र हामी अनभिज्ञ भएकाले हामी यसलाई मनोवैज्ञानिक स्तरमा असुरक्षाको रूपमा अनुभव गर्छौं। यो असुरक्षाको कारणले, हामी केही ठोस पहिचान, केही किसिमको "म" खोज्ने प्रयास गर्छौं: “म आफू को हौं वा कसरी अस्तित्वमा छु थाहा छैन, त्यसैले म केहि साँचो वा केवल मेरो कल्पनामा आधारित कुरा समात्छु र भन्छु, ‘यो म हो, म साँच्चै यसै हुँ।” 

उदाहरणका लागि, हामी आफ्नो पहिचान बाबाको  रूपमा समात्छौं भने, “म यही हुँ, म बाबा हुँ, मलाई परिवारमा सम्मान मिल्नैपर्छ। मेरा छोराछोरीहरूले मलाई आदर र आज्ञापालनको भावले व्यवहार गर्नुपर्छ।” यदि हाम्रो जीवनको सम्पूर्ण दृष्टिकोण बाबा बन्ने पहिचानमै केन्द्रित छ भने, यसले निश्चित रूपमा समस्या ल्याउन सक्छ। किनभने यदि छोराछोरीहरूले त्यस्तो सम्मान नदेखाए भने समस्या हुन्छ। कार्यालयमा हुँदा मानिसहरूले हामीलाई “बाबा” भनेर हेर्दैनन्, वा त्यस्तो प्रकारको सम्मानयोग्य व्यक्ति भनेर मान्दैनन्। यो कुरा फेरि असहज लाग्न सक्छ। यदि म परिवारमा शासकजस्तो भूमिकामा छु तर कार्यालय पुगेपछि अरूहरूले मलाई हेप्छन्, तल्लो दर्जाको ठान्छन्, र म तिनलाई सम्मान देखाउन बाध्य हुन्छु भने के हुन्छ? यदि हामी बाबा बन्ने पहिचान र त्यससँग जोडिएको सम्मानप्रतिको आग्रहमा धेरै कस्सिन्छौं भने, कार्यालयमा अरूहरूले त्यस्तो व्यवहार नगर्दा हामी धेरै असन्तुष्ट हुन सक्छौं।

हामीले सफल व्यवसायी भन्ने पहिचान पनि बनाउन सक्छौं। “म सफल व्यापारी हुँ। म यस्तै हुँ, म यस्तो हुँ, म यस्तै हुनैपर्छ।” तर यदि हाम्रो व्यापार असफल भयो वा धेरै बिग्रियो भने, हामी पूर्ण रूपमा विखण्डित हुन सक्छौं। केही मानिसहरूले त व्यापार असफल हुँदा आत्महत्या गर्ने वा सबै किसिमका भयानक कामहरू समेत गर्न सक्छन्, किनभने उनीहरू आफ्नो त्यस दृढ पहिचान बिना जीवन अगाडि बढ्न सक्दैनन्।

अथवा हामी आफ्नो पहिचान पुरुषत्वमा आधारित गर्न सक्छौं: "म यस्तो हुँ। म पौरुषी, सुन्दर, आकर्षक पुरुष हुँ।" तर जब हामी बुढो हुन थाल्छौं र आफ्नो पुरुषत्व गुमाउँछौं, यसले हामीलाई पागल बनाउन सक्छ। केही मानिसहरू पूर्ण रूपमा कुचिन सक्छन् यदि त्यो तिनीहरूको आत्म-पहिचान हो भने। तिनीहरू जीवनमा सबै कुरा परिवर्तन हुन्छ र यो पहिचान स्थायी छैन भनेर हेर्न इच्छुक हुँदैनन्।

हामी आफूलाई परम्परागत व्यक्ति ठान्न सक्छौं र त्यसैले सबै कुरा परम्परागत तरिकाले नै हुनुपर्छ भन्ने महसुस गर्न सक्छौं। जब समाज परिवर्तन हुन्छ र युवापुस्ताले ती परम्पराहरू पालना गर्न छोड्छ जसमा हाम्रो पहिचान आधारित छ, तब हामी धेरै रिसाउने, दुःखी हुने, चोट पाउने गर्छौं। हामीले आफू हुर्किएको परम्परागत चिनियाँ संस्कृतिबिना संसारमा बाँच्न सकिन्छ भन्ने कुरा कल्पना गर्न पनि सक्दैनौं।

अर्कोतर्फ, युवावस्थामा हामीले आफूलाई आधुनिक व्यक्तिको रूपमा पनि परिभाषित गर्न सक्छौं। “म आधुनिक विश्वको व्यक्ति हुँ, मलाई यी परम्परागत मूल्यहरूको आवश्यकता छैन।” यदि हामी यस पहिचानमा अत्यधिक अड्किन्छौं र हाम्रा आमाबाबुले परम्परागत मूल्यहरू पालना गर्न र तिनलाई परम्परागत तरिकाले व्यवहार गर्न जोड दिन्छन् भने, हामीभित्र तीव्र विरोध र आक्रोश उत्पन्न हुन सक्छ। बाहिरबाट हामी त्यसलाई व्यक्त नगरे पनि, भित्रभित्रै हामीलाई लाग्छ कि आधुनिक व्यक्ति भएको नाताले हामीले चिनियाँ नयाँ वर्षको दिन आमाबाबुलाई भेट्न आवश्यक छैन, यी सबै परम्परागत कुरा गर्न आवश्यक छैन। यसरी फेरि धेरै समस्याहरू उत्पन्न हुन्छन्।

हामी आफ्नो पेशासँग पनि पहिचान जोड्न सक्छौं। त्यसपछि यदि हाम्रो व्यवसाय असफल भयो र हामी आफूलाई केवल त्यही एक पेशाको सन्दर्भमा मात्र सोच्छौं, र हामी लचिलो बन्न सक्दैनौं। पहिले गरेको काम गर्न नसक्दा हामीलाई लाग्छ कि हाम्रो संसार समाप्त भयो। हामी फरक पेशामा प्रवेश गर्न सकिन्छ भन्ने कुरा देख्दैनौं, र सधैं एउटै प्रकारको पेशा मात्र गर्नुपर्छ भन्ने सोचमा अड्किन्छौं।

हामी यी विभिन्न प्रकारका पहिचानहरूमा अड्किन्छौं ताकि आफूलाई सुरक्षित महसुस गर्न सकौं। हामीसँग आफू को हौं, कुन नियम पालना गर्छौं, जीवनमा के चाहन्छौं भन्ने बारे निश्चित विचार हुन्छ। हामी प्रायः सोच्छौं यो स्थायी हो, ठोस हो, यही वास्तविक म हुँ। तर यस आत्मधारणाका आधारमा हामीभित्र विभिन्न प्रकारका अशान्त भावनाहरू उत्पन्न हुन्छन्, जसले त्यो पहिचानलाई समर्थन गर्न खोज्छन्। यसको कारण हामीभित्र त्यो पहिचानप्रति अझै असुरक्षाको भावना रहन्छ, त्यसैले हामी त्यसलाई प्रमाणित र स्थापित गर्न खोज्छौं।

उदाहरणको लागि, यदि हामी महसुस गर्छौं, "म परिवारमा बाबा हुँ," त्यसपछि हामीलाई केवल यो महसुस गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन कि हामी परिवारमा बाबा हौं। हामीले त्यो अधिकार पनि दाबी गर्नुपर्छ। हामीले परिवारमाथि आफ्नो शक्ति दाबी गर्नुपर्छ र सबैले हामीलाई ढोग गरेको निश्चित गर्नुपर्छ, किनभने हामीले सबैलाई प्रमाणित गर्नुपर्छ कि हामी अझै पनि बाबा हौं। हामीलाई केवल त्यो थाहा हुनु पर्याप्त हुँदैन। यदि हामी महसुस गर्छौं कि यो पहिचान खतरामा छ, हामी धेरै रक्षात्मक हुन सक्छौं, वा हामी केही प्रमाणित गर्न धेरै आक्रामक र आक्रमक बन्न सक्छौं। "मैले म को हुँ भनेर प्रमाणित गर्नुपर्छ। मैले प्रमाणित गर्नुपर्छ कि म अझै पनि पौरुषी र आकर्षक छु,"  भन्ने सोच आउँछ र त्यसैले हामी बाहिर निस्कनुपर्छ र अर्को पत्नी लिनुपर्छ, वा युवतीसँग प्रेम सम्बन्ध राख्नुपर्छ यो प्रमाणित गर्न कि यो हामी हौं, हामी यसरी अस्तित्वमा छौं।

आकर्षण र तृष्णा

अशान्त भावना र दृष्टिकोण ती मानसिक अवस्थाहरू हुन् जसद्वारा हामी स्थिर पहिचान प्रमाणित गर्न वा कायम राख्न प्रयास गर्छौ। यी अशान्त भावनाका विभिन्न प्रकारका हुन सक्छन्, जस्तै आकर्षण र तृष्णा। तृष्णा तब उत्पन्न हुन्छ जब हामीलाई आफ्नो पहिचान सुरक्षित राख्न केही वस्तु हामीसँग, हाम्रो वरिपरि प्राप्त गर्न आवश्यक हुन्छ। उदाहरणको लागि, यदि मेरो पहिचान मेरो परिवारको बाबा वा कुलपतिको रूपमा छ भने, म सोच्न सक्छु: "मैले सम्मान प्राप्त गर्नुपर्छ। नयाँ वर्षमा छोराछोरीहरू आउनुपर्छ र तिनीहरूले मैले भनेको सबै कुरा पालना गर्नुपर्छ।" कुनै न कुनै रूपमा म महसुस गर्छु कि यदि मैले पर्याप्त सम्मान पाउन सक्छु भने, यसले मलाई धेरै सुरक्षित महसुस गराउनेछ। र स्पष्ट रूपमा जब मैले त्यो सम्मान पाउँदिन म आहत महसुस गर्छु र धेरै रिसाउन सक्छु।

म यसरी पनि सोच्न सक्छु कि मेरो पहिचान भनेको म भाग्यशाली व्यक्ति हुँ: “म सधैं राम्रो भाग्य र राम्रो किस्मत हुनुपर्छ, र म सधैं माजोङमा जित्नैपर्छ।” यदि यो नै मेरो पहिचान हो भने, माजोङमा सधैं जित्दा, वा जुवाका विभिन्न प्रकारमा सधैं जित्दा, मलाई सुरक्षित महसुस हुन्छ। वा म सधैं भविष्यवक्ताकहाँ जानुपर्छ, वा चिनियाँ बौद्ध मन्दिरमा भाग्यका काठहरू फ्याँक्नु पर्छ, ताकि मलाई ठिक उत्तरहरू मिलून्, जसले मलाई फेरि पुष्टि गर्छ कि म सफल छु, म ठिक छु। म आफ्नै व्यवसायिक क्षमतामा धेरै असुरक्षित छु, जसले मलाई सफल हुने विश्वास दिलाउँदैन। त्यसैले मलाई सधैं थप संकेतहरू चाहिन्छ, देवताहरूबाट वा जोबाट भए पनि, ताकि मलाई सुरक्षित महसुस होस्, र त्यसैले म बाध्य भएर सधैं यसलाई प्रयास गर्नैपर्छ।

म यसरी पनि महसुस गर्न सक्छु कि “म मेरो व्यवसायमा अधिकार भएको व्यक्ति हुँ। म शक्तिप्रति आकर्षित छु, र शक्तिले नै मलाई सुरक्षित महसुस गराउनेछ।” यस्तो सोच विभिन्न मानसिक ढाँचाबाट उत्पन्न हुन सक्छ। यो त्यस्तो भावनामा आधारित हुन सक्छ कि म शक्तिशाली व्यक्ति हुँ, वा म साँच्चै शक्तिशाली छैन तर मलाई त्यो शक्ति आफ्नो समर्थनका लागि आवश्यक छ। त्यसपछि हामी महसुस गर्छौं, “यदि म कार्यालयमा सबैलाई आफ्नो आदेश मान्न र आफ्नै तरिकाले काम गर्न लगाउन सक्छु भने, त्यसले मलाई सुरक्षित महसुस गराउनेछ।” वा, यदि हाम्रो घरमा नोकर छन् भने, आफू अधिकारको स्थितिमा छु भन्ने प्रमाणका लागि, म सधैं यस सोचतिर आकर्षित हुन्छु कि उनीहरूले मेरो इच्छाअनुसार काम गर्नुपर्छ, र म उनीहरूलाई अनावश्यक काम गर्न आदेश दिन पनि थाल्न सक्छु, केवल यो देखाउनका लागि कि नियन्त्रण कसको हातमा छ।

कोही ध्यानमा मोहित पनि हुन सक्छ। युवा व्यक्तिको रूपमा, हामी यस्तो महसुस गर्न सक्छौं: "मेरो पहिचान आधुनिक, युवा फेसनेबल ड्रेसरको रूपमा छ, र यदि म सधैं पछिल्लो फेसनहरू, पछिल्लो भिडियोहरू, पछिल्लो सीडीहरू, सबै फेसन पत्रिकाहरूमा भइरहेका पछिल्लो कुराहरूसँग तालमेल राख्न सक्छु भने, त्यसले मेरो पहिचानलाई सुरक्षित बनाउनेछ।"

धेरै फरक तरिकाहरू छन्, धेरै फरक कुराहरू छन् जसमा हामी ध्यान केन्द्रित गर्न सक्छौं र महसुस गर्न सक्छौं कि यदि म ती सबै मेरो वरिपरि पाउन सक्छु र त्यसको पर्याप्त मात्रा निर्माण गर्न सक्छु, पर्याप्त पैसा, पर्याप्त सम्पत्ति, पर्याप्त शक्ति, पर्याप्त ध्यान वा पर्याप्त माया भने, त्यसले मलाई सुरक्षित बनाउनेछ। निस्सन्देह यसले काम गर्दैन। वास्तवमा यदि यसले कहिल्यै काम गर्यो भने, हामी कुनै बिन्दुमा महसुस गर्नेछौं कि हामीसँग पर्याप्त छ र हामी पूर्ण रूपमा सन्तुष्ट छौं। तर हामी कहिल्यै महसुस गर्दैनौं कि हामीसँग पर्याप्त छ र हामी सधैं थप चाहन्छौं, र जब हामीले त्यो पाउँदैनौं हामी रिसाउँछौं। रिस धेरै फरक तरिकाहरूमा उत्पन्न हुन्छ।

विकर्षण र शत्रुता

हामीले देखिनमा ठोस लाग्ने आफ्नो पहिचानलाई सुरक्षित राख्न प्रयोग गर्ने अर्को उपाय विकर्षण, शत्रुता र क्रोध हो: “यदि म आफूबाट त्यस्ता कुराहरू हटाउन सक्छु जुन मलाई मन पर्दैनन् वा जसले मेरो पहिचानलाई खतरा पुर्‍याउँछन्, त्यसले मलाई सुरक्षित बनाउनेछ।” यदि मेरो पहिचान मेरो राजनीतिक विचार, जाति, वा संस्कृतिमा आधारित छ भने, म यसरी सोच्न सक्छु: “यदि म फरक विचार भएका, फरक छालाको रंग भएका, वा फरक धर्म मान्ने मानिसहरूलाई टाढा राख्न सक्छु भने, म सुरक्षित हुनेछु।” वा, यदि मेरा नोकरहरूले मेरो चाहेकोभन्दा फरक तरिकाले काम गरिरहेका छन्, वा कार्यालयका सहकर्मीहरूले मैले चाहेको तरिकाभन्दा फरक ढंगले काम गरिरहेका छन् भने, हामी महसुस गर्छौं, “यदि म उनीहरूलाई सुधार्न सक्छु, परिवर्तन गर्न सक्छु भने, त्यसले मलाई सुरक्षित बनाउनेछ।” म चाहन्छु कि मेरा कागजहरू टेबलमा निश्चित तरिकाले मिलाउन मन पराउँछु भने, तर मेरो कार्यलयको त्यो अर्को व्यक्तिले तिनीहरूलाई फरक तरिकाले मिलाइरहेको छ। कुनै कारणवश, हामी यसलाई खतरा ठान्छौं: “यदि म उनीहरूलाई मेरो तरिकाले गर्न लगाउन सक्छु भने, त्यसले मलाई सुरक्षित महसुस गराउनेछ।” तर त्यसले के फरक पार्छ? यसरी, हामी हामीलाई धम्की दिइरहेका सबै कुरा हामीबाट टाढा गर्ने प्रयासमा अरूमा हाम्रो शत्रुता निर्देशित गर्छौं।

वा, जब हामी आफ्नो पहिचानलाई सधैं सही हुने व्यक्तिको रूपमा आधारित गर्छौं, तब जब कसैले असहमति जनाउँछ वा आलोचना गर्छ, हामी अत्यन्तै रक्षात्मक, शत्रुतापूर्ण र क्रोधित हुन्छौं। अरूको आलोचना कृतज्ञतापूर्वक स्वीकृत गरेर आफूलाई सुधार्ने अवसरका रूपमा लिनुको सट्टा, वा आलोचना अन्यायपूर्ण भए पनि त्यस अवसरमा आफ्नै गल्तीहरू जाँच्ने र लापरवाही छैनौं भनेर सुनिश्चित गर्ने सट्टा, हामी त्यस व्यक्तिप्रति कठोर शब्द प्रयोग गर्छौं, वा निष्क्रिय शत्रुताका रूपमा उसलाई बेवास्ता गर्छौं र बोल्दैनौं। हामी यस्तो व्यवहार गर्छौं किनभने हामी असुरक्षित र धम्क्याइएका महसुस गर्छौं। हामी सोच्छौं, उक्त व्यक्तिले “म” लाई अस्वीकार गरिरहेको छ, जो सधैं सही छ, र त्यसैले त्यो ठोस “म” लाई जोगाउन हामी पनि उसलाई अस्वीकार गर्छौं।

संकीर्ण मानसिकताको भोलोपन

अर्को उपाय संकीर्ण मानसिकताको भोलोपन हो, जसको अर्थ हो हाम्रो वरिपरि पर्खालहरू निर्माण गर्नु हो: "यदि केहीले मलाई धम्की दिइरहेको छ, मेरो पहिचानलाई धम्की दिइरहेको छ भने, म बस त्यो अस्तित्वमा छैन भनेर नाटक गर्छु।" हामीलाई हाम्रो परिवारसँग कठिनाइहरू हुन्छन्, कामको ठाउँमा कठिनाइहरू छन् र हामी ढुङ्गाको अनुहार लिएर घर आउँछौं, मानौं हामीलाई केही केही भएको नै छैन। हामी यसबारे छलफल गर्न चाहँदैनौं। हामी बस टेलिभिजन अन गर्छौं र समस्या अस्तित्वमा छैन भनेर अभिनय गर्छौं। यो संकीर्ण मानसिकताको दृष्टिकोण हो। हाम्रा बालबालिकाहरू उनीहरूसँग भएका समस्याहरू छलफल गर्न चाहन्छन् र हामी उनीहरूलाई टार्छौं। “मेरो पहिचान भनेको हाम्रो परिवारमा कुनै समस्या छैन, हाम्रो परिवार परिपूर्ण छ, यसले सबै परम्परागत मूल्यहरू पालना गर्छ। कसरी तिमीले समस्या छ भन्ने सुझाव दिन सक्छौ र सन्तुलन, मेलमिलाप बिगार्न सक्छौ?” हामी महसुस गर्छौं कि समस्यासँग सामना गर्ने एकमात्र उपाय त्यस्लाई अस्तित्वमा छैन भनेर अभिनय गर्नु हो। यस प्रकारको दृष्टिकोणलाई संकीर्ण मानसिकताको भोलोपन भनिन्छ।

जब हामीसँग यस्ता विभिन्न प्रकारका अशान्त भावनाहरू हुन्छन्, तब हाम्रो मनमा विभिन्न आवेगहरू उत्पन्न हुन्छन्। यसलाई नै कर्म भनिन्छ। “कर्म” को अर्थ भाग्य वा विधि होइन। दुर्भाग्यवश, धेरैले यसलाई त्यस्तै बुझ्छन्। कसैको व्यवसाय असफल भयो वा कसैलाई गाडीले ठक्कर दियो भने, हामी भन्छौं, “भाग्य खराब छ, त्यो उनीहरूको कर्म हो।” यो लगभग “यो भगवानको इच्छा हो।” भन्नु जस्तै हो।

यहाँ कर्मको चर्चा गर्दा भगवानको इच्छा वा नियतिको बारेमा कुरा गरिरहेका छैनौं। हामीले भन्न खोजेको कुरा हो आवेगहरू, ती विभिन्न आवेगहरू जुन हाम्रो मनमा आउँछन् र हामीलाई कार्य गर्न प्रेरित गर्छन्। उदाहरणका लागि, हाम्रो मनमा आएको आवेग जसले हाम्रो व्यवसायमा एक निश्चित निर्णय गर्न लगायो, जुन खराब निर्णय साबित भयो।वा आफ्ना छोराछोरीबाट सम्मानको अपेक्षा गर्ने आवेग। वा कार्यालयका कामदारहरूलाई आफ्नो तरिकाले होइन, मेरो तरिकाले काम गर्न लगाउने आवेग। अर्को आवेग हुन सक्छ कठोर अनुहार देखाउने, टेलिभिजन चलाउने र अरूको कुरा नसुन्ने। यस प्रकारका आवेगहरू, कर्म, हाम्रो मनमा आउँछन्, हामी बाध्यताका साथ ती कार्यहरू गर्छौं र यसले अनियन्त्रित रूपमा दोहोरिने समस्याहरू उत्पन्न गर्छ। यही प्रक्रिया हो।

हामी सधैं काममा आफ्नो स्थिति वा परिवारका समस्याहरूको बारेमा चिन्तित र चिन्तालु महसुस गर्ने समस्या भोग्न सक्छौं। “म सफल हुनैपर्छ र सफल भएर आफ्ना आमाबुबा वा समाजलाई खुशी पार्नैपर्छ” भन्ने ठोस पहिचानमा अड्किएर, हामी उक्त पहिचानको रक्षा गर्न चिन्ताको समस्या नमान्ने प्रयास गर्छौं। हामी संकीर्ण मानसिकता र बन्द हृदय भएका हुन्छौं। त्यसपछि, परिवार वा काममा विभिन्न कठिनाइहरू भए पनि, ती सतहमुनि रहन्छन् र सबैले राम्रो अनुहार देखाउँछन्। भित्र, यी सबै चिन्ता र तनावहरू हुन्छन्, जुन पछि कुनै आवेगमा परिणत भई हिंसात्मक दृश्य सिर्जना गर्न सक्छ, प्रायः परिवार वा काममा सहभागी नभएका व्यक्तिप्रति। यसले ठूलो समस्याहरू निम्त्याउँछ।

यी हाम्रो अनियन्त्रित रूपमा दोहोरिने समस्याहरू उत्पन्न गर्ने विभिन्न उपायहरू हुन्। हामी देख्न सक्छौं कि यो हाम्रो विभिन्न भावनाहरूसँग सम्बन्धित छ र निस्सन्देह प्रश्न उठ्छ, के सबै भावनाहरू समस्या सिर्जना गर्नेहरू हुन्? के सबै भावनाहरू हामीलाई समस्या दिने कुराहरू हुन्?

हामीले केही भावनाहरूलाई सकारात्मक र रचनात्मक भनेर छुट्याउनुपर्छ – जस्तै माया, न्यानोपना, स्नेह, सहिष्णुता, धैर्य र दयालुता – र नकारात्मक वा विनाशकारी भावनाहरू जस्तै इच्छा, शत्रुता, संकीर्ण मानसिकता, घमण्ड, अहंकार, ईर्ष्या आदिलाई छुट्याउनुपर्छ। पाली, संस्कृत वा तिब्बती भाषामा “भावना” भन्ने शब्द छैन। हामी सकारात्मक वा नकारात्मक भावनाहरूको कुरा गर्न सक्छौं, तर अंग्रेजीमा जस्तो दुवैलाई समेट्ने सामान्य शब्द छैन।

जब हामी केही भावनाहरू वा मनोवृत्तिहरूको बारेमा कुरा गर्छौं जुन उत्पन्न हुँदा हामीलाई असहज वा अस्वस्थ महसुस गराउँछ, ती विचलित गर्ने भावनाहरू वा विचलित गर्ने मनोवृत्तिहरू हुनेछन्। उदाहरणका लागि, हामीसँग कुनै कुरा वा कसैप्रति मोह वा लगाब हुन सक्छ र त्यसले हामीलाई धेरै अस्वस्थ महसुस गराउँछ। हामी सम्मान प्राप्त गर्न धेरै चिन्तित हुन सक्छौं, वा हामी कसैबाट माया, ध्यान वा स्वीकृतिको लागि समात्छौं किनभने हामी यो व्यक्तिप्रति आसक्त छौं र हामीलाई योग्य र सुरक्षित महसुस गराउनका लागि उसको वा उनको स्वीकृति समात्छौं । यी सबै कठिनाइहरू हुन् जुन तृष्णा इच्छाको विचलित गर्ने भावना मनोवृत्तिको सन्दर्भमा उत्पन्न हुन्छन्। जब हामी शत्रुतापूर्ण हुन्छौं हामी धेरै अस्वस्थ महसुस गर्छौं। वा यदि हामी संकीर्ण मानसिकताका छौं भने, त्यो पनि अस्वस्थ भावना हो। यी सबै मनोवृत्तिहरू समस्या सिर्जना गर्नेहरू हुन्। त्यसैले हामीले नकारात्मकलाई सकारात्मक भावनाहरूबाट फरक पार्नुपर्छ, उदाहरणका लागि माया।

माया, बौद्ध परम्परामा, सकारात्मक भावना हो जसले अरूलाई खुशी र खुशीका कारणहरू प्राप्त होऊन् भनी कामना गर्दछ। यसको आधार छ कि हामी सबै बराबर हौं र सबैले समान रूपमा खुशी चाहन्छन्, र कसैले पनि समस्या चाहँदैन। प्रत्येकले खुशी हुनु बराबरीको अधिकार छ। अरूको हेरचाह र माया गर्नु र उनीहरूलाई हामी आफैलाई जस्तै माया गर्नु नै माया हो। यो अरूको खुशीको लागि चिन्ता हो, जुन उनीहरूले के गर्छन् भन्नेमा निर्भर हुँदैन। यो आमाको जस्तो माया हो, जसले आफ्नो बच्चालाई माया गर्छ, बच्चाले कपडा फोहोर पारेको वा वाकवाक गरेको भए पनि, यसले फरक पार्दैन, आमा बच्चालाई माया गर्न रोक्दैन। आमा अझै पनि बच्चाप्रति समान चिन्ता र खुशीको कामना राख्छ। तर प्रायः हामीले माया भन्ने कुरा निर्भरता वा आवश्यकताबाट उत्पन्न हुन्छ। “म तिमीलाई माया गर्छु” भन्नुको अर्थ हुन्छ, “मलाई तिमी चाहिन्छ, कहिल्यै छोड्नुहुन्न, म तिमीबिनाको बाँच्न सक्दिन, र तिमीले यो र त्यो गर्नु पर्छ, राम्रो श्रीमती वा श्रीमान् बन्नुपर्छ, भ्यालेन्टाइनस्को दिनमा फूल दिनुहोस् र केवल मेरो खुशीका लागि काम गर्नुहोस्। यदि गर्दैनौ भने, म अब तिमीलाई घृणा गर्छु किनभने तिमीले मेरो चाहना पूरा गरेनौ, मैले चाहेको बेला तिमी त्यहाँ थिएनौ।”

यस्तो मनोवृत्ति विचलित गर्ने भावना हो र बौद्ध विचारको माया होइन। माया कसैप्रति चिन्ता हो चाहे उनीहरूले हामीलाई फूल पठाए वा नपठाए, चाहे उनीहरूले हामीलाई सुने वा नसुने, चाहे उनीहरू हामीप्रति दयालु र रमाइलो छन् वा हामीप्रति भयानक तरिकाले व्यवहार गर्दै छन् र हामीलाई अस्वीकार पनि गर्दै छन्। यो उनीहरू खुसी होऊन् भन्ने चिन्ता हो। हामीले बुझ्नुपर्छ कि जब हामी माया र समान भावनाहरूको बारेमा कुरा गर्छौं, त्यहाँ सकारात्मक र विचलित गर्ने प्रकार पनि हुन सक्छ।

अब हामी अन्तमा क्रोध वा रिसको विषयमा आउँछौं। रिस के हो? रिस सधैं अशान्त बनाउने कुरा हो। कोही पनि क्रोधित भएर खुशी हुँदैन। क्रोधित हुँदा हामीलाई राम्रो महसुस गराउँदैन। यसले खाना स्वादिलो पनि बनाउँदैन। जब हामी रिसाएका हुन्छौं, असन्तुष्ट हुन्छौं, हामी सहज महसुस गर्दैनौं र निदाउन सक्दैनौं। हामीले ठूलो दृश्य बनाउनुपर्दैन, चिच्याउन र कराउनै पर्दैन, तर यदि भित्रभित्रै कार्यालय वा परिवारका कुरामा रिस उठेको छ भने, त्यसले पेटको समस्या, अल्सर वा निद्राको समस्या उत्पन्न गर्न सक्छ। रिस दबाएर राख्दा धेरै कठिनाइहरू आउँछन्। यदि हामीले त्यो रिस बाहिर देखायौं भने, अरूलाई शत्रुतापूर्ण दृष्टिले हेर्छौं वा नकारात्मक ऊर्जामा व्यवहार गर्छौं भने, बिरालो र कुकुर पनि हामीबाट टाढा रहन चाहन्छन्, हाम्रो उपस्थिति, हाम्रो रिसले उनीहरूलाई असहज बनाउँछ।

रिसले कुनै वास्तविक फाइदा दिंदैन। यदि हाम्रो रिस यति बढ्छ कि हामीले कुनै न कुनै रूपमा बाहिर निकाल्नै पर्छ र विस्फोटजस्तै गरेर कसैलाई सराप दिन्छौं वा दुर्भावनापूर्ण कुरा गर्छौं, के यसले हामीलाई राहत दिन्छ? अरूलाई पीडा भएको देख्दा के हामी राम्रो महसुस गर्छौं? वा हामी यति रिसाउँछौं कि भित्तामा मुक्का हान्न मन लाग्छ। के त्यसले वास्तवमै राहत दिन्छ? होइन, स्पष्ट रूपमा होइन, उल्टो दुख्छ। रिसले कुनै पनि तरिकाले मद्दत गर्दैन। यदि ट्राफिकमा फँसेर हामी रिसाउँछौं र हर्न बजाउन सुरु गर्छौं, कराउँछौं, अरूलाई गाली गर्छौं, के त्यसले केही सुधार गर्छ? के त्यसले हामीलाई राम्रो बनाउँछ? के त्यसले सवारीलाई छिटो चलाउँछ? होइन। बरु सबैले भन्छन्, “यो मूर्ख को हो हर्न बजाइरहेको?” यस्तो व्यवहारले स्थितिलाई अझ बिगार्छ।

यदि क्रोध जस्ता विचलित भावनाहरू र तिनमा आधारित आवेगपूर्ण व्यवहारहरू, जस्तै कसैलाई कराउनु, चिच्याउनु, वा द्वेषका साथ आफूलाई अरूबाट टाढा राख्नु वा अस्वीकार गर्नु, हाम्रो समस्याको कारण हुन् भने, के हामी सधैं तिनै समस्यामा फसिरहन्छौं? के यो सधैं अनुभव गर्नुपर्ने कुरा हो? होइन, त्यो कुरा होइन, किनभने विचलित भावनाहरू मनको स्वभावमा समावेश छैनन्। यदि तिनीहरू मनको स्वभावमै हुन्थे भने हाम्रो मन सधैं विचलित हुनुपर्थ्यो। सबैभन्दा कठोर स्वभावका मानिसहरूमा पनि कहिलेकाहीँ यस्तो क्षण आउँछ जब उनीहरू क्रोधले विचलित हुँदैनन्। उदाहरणका लागि, जब हामी निदाउँछौं, त्यस बेला हामी क्रोध अनुभव गरिरहेका हुँदैनौं।

त्यसैले, यस्तो क्षण पनि हुन्छ जब क्रोध, वैरभाव, र रीसजस्ता विचलित भावनाहरू उपस्थित हुँदैनन्। यसले प्रमाणित गर्छ कि यी विनाशकारी भावनाहरू स्थायी होइनन्। ती हाम्रो मनको स्वभावमा परेका छैनन्, त्यसैले तिनलाई हटाउन सकिन्छ। यदि हामी हाम्रो क्रोधका कारणहरू रोक्न सक्छौं, सतही रूपमा मात्र होइन, गहिरो तहमा गएर, तब निश्चित रूपमा हामी रिसमाथि विजय प्राप्त गर्न र मनको शान्ति पाउन सक्छौं।

यसको मतलब यो होइन कि हामीले सबै भावना र अनुभूतिहरूबाट छुटकारा पाउनुपर्छ र  स्टार ट्रेकको स्पक जस्ता, भावना विहीन रोबोट वा कम्प्युटर बन्नु हो। बरु, हामी के चाहन्छौं भने हाम्रा विचलित गर्ने भावनाहरू, भ्रममा आधारित हाम्रा विचलित गर्ने दृष्टिकोणहरू, र हामी को हौं भन्ने वास्तविकताको बारेमा हाम्रो जागरूकताको कमीबाट छुटकारा पाउनु हो। बौद्ध शिक्षाहरूमा यो गर्नका लागि विधिहरूमा धेरै समृद्ध छन्। 

पहिलो कुरा, हामीलाई एउटा प्रेरणा वा आधार चाहिन्छ जसले हामीलाई आफूभित्रको क्रोध र अन्य सबै विचलित भावनाहरू र दृष्टिकोणहरू हटाउन काम गर्न प्रेरित गर्छ। यदि त्यसको कुनै कारण नै छैन भने, किन हामी त्यसमा लाग्ने? त्यसैले प्रेरणा हुनु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

हामी यस्तो प्रेरणा विकास गर्न सुरु गर्न सक्छौं यो सोच्दै: “म खुशी हुन चाहन्छु र समस्या रहित जीवन चाहन्छु। म आफ्नो जीवनको गुणस्तर सुधार्न चाहन्छु। मेरो जीवन सुखद छैन, किनभने मभित्र सधैं वैरभाव र असन्तोष महसुस गर्छु। म प्रायः क्रोधित हुन्छु। सायद म त्यो बाहिर देखाउँदिन, तर त्यो मभित्र छ र त्यसले मलाई सधैं पीडित र असन्तुष्ट बनाइरहेको छ। यस्तो जीवन राम्रो गुणस्तरको होइन। साथै, यसले मेरो पाचन प्रणाली बिगार्छ र म बिरामी महसुस गर्छु। म आफूलाई मन पर्ने खानासमेत आनन्दपूर्वक खान सक्दिन।”

अन्ततः, हाम्रो जीवनको गुणस्तर हाम्रो आफ्नै हातमा हुन्छ। बुद्धले दिएको सबैभन्दा ठूलो सन्देशमध्ये एक यही हो कि हामी हाम्रो जीवनको गुणस्तरमा परिवर्तन गर्न सक्छौं। हामी सधैं दुःख र कष्टमा बाँच्न बाध्य छैनौं। हामी त्यसमा केही गर्न सक्छौं।

त्यसपछि हामी सोच्नेछौं, “म अहिलेको लागि मात्र होइन, दीर्घकालीन रूपमा पनि आफ्नो जीवनको गुणस्तर सुधार्न चाहन्छु। म कुरा यति बिग्रियोस् भनेर चाहन्न कि अझ खराब बनोस्। किनभने, उदाहरणका लागि, यदि मैले अहिले आफ्नो वैरभाव र असन्तोष हटाइनँ र त्यसलाई मनभित्रै दबाएँ भने, त्यो झन् बढ्दै जानेछ र मलाई अल्सर हुन सक्छ। म कुनै दिन विस्फोट हुन सक्छु र केही खराब काम गर्न सक्छु, जस्तै कसैलाई श्राप दिने वा हानी पुर्‍याउने प्रयास गर्ने। त्यसपछि अर्को व्यक्ति पनि मलाई वा मेरो परिवारलाई श्राप दिने प्रयास गर्न सक्छ र एक्कासी हामी नयाँ भिडियो वा चलचित्रको उत्तम कथा तयार पार्छौं।”

यदि हामी यसरी भविष्यबारे सोच्यौं कि यस्तो कुरा हामीले हुन नदिन चाहन्छौं, तब हामी त्यसमा काम गर्न थाल्छौं र आफ्नो क्रोध हटाउने प्रयास गर्छौं ताकि समस्याहरू बढ्ने छैनन्। त्यसभन्दा अघि बढेर, हामीले न केवल समस्याहरू घटाउने, तर सबै समस्याबाट पूर्ण मुक्त हुने चाहना राख्नुपर्छ, किनभने सानो मात्र वैरभाव र असन्तोष महसुस गर्नु पनि कुनै आनन्ददायक कुरा होइन। “म सबै समस्याबाट मुक्त हुन दृढ संकल्प विकास गर्नुपर्छ।”

सामान्यतया जसलाई म “मुक्त हुने दृढ संकल्प” भन्छु, त्यसलाई प्रायः “संन्यास” भनेर अनुवाद गरिन्छ, जुन केही हदसम्म भ्रामक शब्द हो। यसले यस्तो धारणा दिन सक्छ कि हामीले सबै कुरा त्यागेर गुफामा गएर बस्नुपर्छ। यहाँ भने त्यसको कुरा भइरहेको छैन। यहाँ कुरा हो, आफ्ना समस्याहरूलाई ईमानदारीपूर्वक र साहसपूर्वक हेर्ने, र तिनसँग निरन्तर बाँचिरहनु कति हास्यास्पद कुरा हो भन्ने बुझेर निर्णय लिने, “म यसरी बाँच्न चाहन्न। म अब पर्याप्त भइसकेँ। म यी समस्याबाट थाकेको छु, म उक्लिएको छु। म यसबाट बाहिर निस्कनै पर्छ।”

यहाँ विकास गर्नुपर्ने मनोभावना हो, मुक्त हुने दृढ संकल्प, र त्यससँगै आफ्ना पुराना, विचलित विचार, वाणी, र व्यवहारका ढाँचाहरू त्याग्ने इच्छा। यही सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा हो। यदि हामीले दृढ निर्णय गरेनौं भने, हामी त्यसमा आफ्नो सम्पूर्ण ऊर्जा लगाउँदैनौं। जबसम्म हामी सम्पूर्ण शक्ति त्यसमा लगाउँदैनौं, हाम्रो प्रयास आधा मनले मात्र हुनेछ र हामी कहिल्यै लक्ष्यमा पुग्ने छैनौं। हामी सुख चाहन्छौं, तर नकारात्मक बानी र भावनाहरू त्याग्न चाहँदैनौं। यस्तो दृष्टिकोणले कहिल्यै सफलता दिँदैन। त्यसैले, आफ्ना समस्याहरू अन्त्य गर्न र तिनका कारणहरू त्याग्न तयार हुने दृढ संकल्प विकास गर्नु धेरै अत्यावश्यक हुन्छ।

अझ उच्च स्तरमा हामी यसरी सोच्नुपर्छ: “म आफ्नो क्रोध हटाउनुपर्छ, केवल आफ्नै सुखका लागि होइन, बरु मेरो वरपरका सबैका लागि पनि। मेरो परिवार, साथी, सहकर्मी र समाजका लागि मैले मेरो क्रोधबाट छुटकारा पाउनुपर्छ। अरूको हितका लागि मैले यसलाई जित्नुपर्छ। म अरूलाई दुःख दिन वा असन्तुष्ट बनाउन चाहन्न। यदि मैले क्रोध प्रकट गरेँ भने, म मात्र होइन, मेरो परिवार पनि लाजमा पर्छ। यसले मेरा साथी र सहयोगीहरू सबैलाई असर गर्छ। त्यसैले, उनीहरूप्रतिको सोचका कारण, मलाई आफ्नो क्रोध नियन्त्रण गर्न र त्यसलाई हटाउन सिक्नै पर्छ।”

अझ बलियो प्रेरणा यसरी सोच्दा उत्पन्न हुन्छ: “म यो क्रोध हटाउनै पर्छ, किनभने यसले मलाई अरूलाई सहयोग गर्नबाट रोक्छ। यदि अरूलाई मेरो सहयोगको आवश्यकता छ, जस्तै मेरा बच्चा, कार्यस्थलका सहकर्मी, वा मेरा आमाबुबा, र म पूर्ण रूपमा क्रोध वा वैरभावले विचलित छु भने, म कसरी उनीहरूलाई सहयोग गर्न सक्छु?” यो एउटा ठूलो अवरोध हो, त्यसैले हामीले आफ्ना विभिन्न स्तरका प्रेरणा सत्यतापूर्वक विकास गर्न आफैंमाथि काम गर्नु अत्यावश्यक हुन्छ।

रिससँग सामना गर्ने विधि जतिसुकै जटिल भए पनि, यदि हामीसँग यसलाई लागू गर्ने बलियो प्रेरणा छैन भने, हामी यो गर्ने छैनौं। र, यदि हामीले सिकेका विधिहरू लागू गर्दैनौं भने, के अर्थ छ? त्यसैले, पहिलो चरण प्रेरणाको सन्दर्भमा सोच्नु हो।

क्रोधमाथि विजय पाउनका लागि प्रयोग गर्न सकिने वास्तविक उपायहरू के हुन्? क्रोध भन्नाले यस्तो अशान्त मानसिक अवस्था हो, जसले जीवित वा निर्जीव कुनै वस्तुप्रति हिंसा उत्पन्न गर्न चाहन्छ। जब हामी कुनै व्यक्ति, जनावर, अवस्था वा वस्तुमा ध्यान केन्द्रित गर्छौं र त्यसलाई मन पराउँदैनौं, अनि त्यसमा हिंसात्मक ढंगले परिवर्तन ल्याउन चाहन्छौं, त्यो क्रोध हो। क्रोध असहिष्णुता र अधैर्यताको अवस्था हो, जसमा हामी सहन नसकेको कुरालाई हानि पुर्‍याउने इच्छा मिल्छ। यसको विपरीत धैर्यता हो, जुन असहिष्णुताको विपरीत हो, र अर्को तर्फ माया हो। किनभने माया भन्नाले अरूको सुखको इच्छा गर्नु हो, त्यसैले माया हानि पुर्‍याउने इच्छाको विपरीत हो।

हामी प्रायः त्यस्ता अवस्थाहरूमा क्रोधित हुन्छौं जहाँ हाम्रो चाहनाअनुसार कुरा हुँदैन। मानिसहरूले हाम्रो अपेक्षा अनुसार व्यवहार गर्दैनन्। उदाहरणका लागि, उनीहरूले हाम्रो सम्मान गर्दैनन्, कार्यस्थलमा हाम्रो आदेश पालन गर्दैनन्, वा व्यवसायमा केही गर्ने वाचा गरेर पनि गर्दैनन्। जब उनीहरूले हाम्रो अपेक्षा पूरा गर्दैनन्, हामी उनीहरूप्रति क्रोधित हुन्छौं। अर्को उदाहरणमा, कसैले हाम्रो खुट्टामा टेकेर दुखाए भने पनि हामी रिसाउँछौं, किनभने त्यो कुरा हामीलाई मन पर्दैन। तर यस्ता परिस्थितिहरूको सामना क्रोधित नभईकन गर्न सक्ने विभिन्न उपायहरू छन्।

आठौं शताब्दीका महान् भारतीय बौद्ध आचार्य शान्तिदेवले मद्दत गर्न धेरै उपयोगी विचारहरू दिएका छन्। उहाँले भन्नुभयो, “यदि कठिन परिस्थितिमा केही परिवर्तन गर्न सकिने कुरा छ भने, किन चिन्ता गर्ने र क्रोधित हुने? त्यसलाई परिवर्तन गर। यदि केही गर्न सकिँदैन भने, किन चिन्ता गर्ने र क्रोधित हुने? जब परिवर्तन सम्भव छैन, क्रोधले कुनै मद्दत गर्दैन।”

उदाहरणका लागि, हामी यहाँ पेनाङबाट सिङ्गापुर जाने विमान लिन चाहन्छौं, तर जब विमानस्थल पुग्छौं, विमान भरिएको हुन्छ। त्यस्तो अवस्थामा क्रोधित हुनुको अर्थ छैन। क्रोधले हामीलाई विमानमा चढ्न मद्दत गर्दैन। तर हामीले स्थिति परिवर्तन गर्न सक्ने कुरा छ, अर्को विमानको टिकट लिन सक्छौं। त्यसैले किन रिसाउने? अर्को उडानको बुकिङ गर, सिङ्गापुरका साथीहरूलाई फोन गरेर ढिलो पुग्ने जानकारी देऊ, र कुरा समाप्त भयो। यसरी समस्या समाधान गर्न सकिन्छ। यदि टेलिभिजन बिग्रिएको छ भने, त्यसलाई लात हान्दै गाली गर्नुभन्दा मर्मत गर। यो सजिलो कुरा हो। जहाँ परिवर्तन सम्भव छ, त्यहाँ क्रोधित हुन आवश्यक छैन, त्यसलाई सुधार गर।

यदि त्यहाँ केही परिस्थिति परिवर्तन गर्न सम्भव हुन्दैन, जस्तै व्यस्त समयमा ट्राफिकमा फस्दा, त्यस्तो अवस्थामा हामीले स्वीकार्नु पर्छ। हाम्रो गाडीको अगाडि लेजर हतियार छैन जसले अरू गाडी हटाओस्, न त हामी जापानी कार्टुनमा जस्तै हवाईमा उड्न सक्छौं। त्यसैले हामीले शान्त भएर सोच्नुपर्छ, “ठिक छ, म ट्राफिकमा छु। रेडियो सुन्छु वा बौद्ध शिक्षाको रेकर्डिङ वा मिठो संगीत सुन्छु।” धेरैजसो अवस्थामा हामीलाई थाहा हुन्छ कहिले ट्राफिक हुन्छ, त्यसैले अघि नै तयारी गर्न सक्छौं। यस्तो समयमा कार्यालय वा परिवारका केही समस्याहरूको समाधानबारे सोच्न सकिन्छ र केही पयोगी समाधान खोज्ने प्रयास गर्न सकिन्छ।

यदि कठिन परिस्थिति परिवर्तन गर्न हामीले केही गर्न सक्दैनौं भने, त्यसमा पनि सकेसम्म राम्रो बनाउने प्रयास गर्नुपर्छ। उदाहरणका लागि, अँध्यारोमा खुट्टाको औंला ठोक्किएर दुख्यो भने, उफ्रिँदै कराउँदै चिच्याउदा, के यसले राम्रो महसुस गराउन सकिन्छ? त्यसले दुखाइ घटाउँदैन। अमेरिकी बोलिचालामा यसलाई “हर्ट डान्स गर्नु” भनिन्छ। दुखेर मानिस उफ्रिन्छ, कराउँछ, तर त्यसले आराम दिँदैन। त्यसबारे हामी केही गर्न सक्दैनौं। एकमात्र उपाय हो, हामी जे काममा लागिरहेका छौं त्यसलाई निरन्तरता दिनु। दुखाइ स्थायी होइन, यो बित्ने कुरा हो। यो सधैं रहँदैन, र कराउनु वा उफ्रनुहरूले त्यसलाई कम गर्दैन। अब सोध्नुपर्छ, हामी के चाहन्छौं? सबैले आएर भनून्, “अनि बिचरा, तिम्रो खुट्टा दुख्यो” भनेर? बच्चा वा सानो बालकले आफूलाई चोट पुर्‍यायो भने आमा आएर माया गरेर उसलाई सान्त्वना दिन्छिन्। के हामी पनि त्यस्तै व्यवहार अपेक्षा गर्छौं, जसरी बालकसँग गरिन्छ?

लाइनमा वा बसको लागि हाम्रो पालोको प्रतिक्षा गर्दा, यदि हामी अनित्यताको बारेमा सोच्छौं—म सधैं नम्बर ३२ वा ९ नै हुने होइन, अन्ततः मेरो पालो पनि आउने। त्यो सोचले हामीलाई त्यो परिस्थितिमा सहन सक्षम हुन मद्दत गर्छ। त्यस्तो समयमा समयको उपयोग अरू तरिकाले गर्न सकिन्छ। भारतमा भनिन्छ, “पर्खाइको पनि आफ्नै आनन्द हुन्छ।” यो सत्य हो, किनभने यदि हामी लाइनमा वा बस कुर्दैछौं भने, त्यस समयमा वरपरका मानिसहरू, कार्यालयका गतिविधिहरू, वा वरिपरि भइरहेका घटनाहरूलाई ध्यानपूर्वक अवलोकन गर्न सक्छौं। यसले हामीलाई अरूप्रति चासो र करुणा विकास गर्न सहयोग गर्छ। जब हामी त्यहाँ नै छौं भने, त्यस आधा घण्टा गाली गर्दै बिताउनेभन्दा समयलाई उपयोगी काममा प्रयोग गर्नु नै बुद्धिमानी हुन्छ।

शान्तिदेवको अर्को सल्लाह हामीलाई बताउँछ: "यदि कसैले हामीलाई लट्ठीले हिर्काउँछ भने, हामी कससँग रिसाउँछौं? के हामी व्यक्तिसँग रिसाउँछौं वा हामी लट्ठीसँग रिसाउँछौं?" यदि हामी यसलाई तर्कसंगत रूपमा सोच्छौं भने, यो लट्ठी हुनुपर्छ जससँग हामी रिसाउनुपर्छ, किनभने हामीलाई चोट त लाठीले दिएको हो। तर, त्यो मूर्खतापूर्ण कुरा हो। कोही पनि लट्ठीसँग रिसाउँदैन। हामी व्यक्तिसँग रिसाउँछौं। हामी व्यक्तिसँग किन रिसाउँछौं? यो किनभने लट्ठी व्यक्तिद्वारा चलाइको थियो। त्यस्तै, यदि हामी थप सोच्छौं भने, व्यक्ति उसको वा उनको विचलित गर्ने भावनाहरूद्वारा हेरफेर गरिएको थियो। त्यसोभए यदि हामी रिसाउन लागेका छौं भने, हामी यस व्यक्तिको विचलित गर्ने भावनाहरूसँग रिसाउनुपर्छ जसले उसलाई वा उनलाई लट्ठीले हामीलाई हिर्काउन लगायो।

त्यसपछि हामी सोच्नेछौं, “यो विचलित भावना कहाँबाट आयो? यो केहीबाटै उत्पन्न भएको होइन। म आफैंले केही त्यस्तो गरेको हुनुपर्छ जसले यसलाई उत्प्रेरित गर्‍यो। मैले केही यस्तो गरेँ जसले अर्को व्यक्तिलाई मेरो प्रति क्रोधित बनायो र त्यसपछि उसले मलाई लाठीले हान्यो। उदाहरणका लागि, मैले कसैसँग केही सहयोग मागेँ, उसले अस्वीकार गर्‍यो, अनि म रिसाएँ। त्यसबाट म दुखी भएँ। तर सोच्दा बुझ्दा यो मेरो आफ्नै गल्ती थियो। म धेरै आलसी थिएँ, मैले आफैं गर्नुपर्ने काम अरूलाई गर्न लगाएँ। जब उसले मानेन, म रिसाएँ। यदि म यति आलसी र निर्भर भएको भएनँ भने मैले कसैलाई सोध्ने थिएँनँ, र समस्या नै उत्पन्न हुने थिएन। त्यसैले यदि मलाई रिस नै आउनु छ भने, अरूमाथि होइन, आफ्नै मूर्खता र आलस्यतामाथि रिसाउनु पर्छ।”

जब गल्ती पूर्ण रूपमा हाम्रो नभए पनि, हामीले हेर्नुपर्छ कि के हामी आफैं ती विचलित भावनाबाट मुक्त छौं, जसले अर्को व्यक्तिलाई हेरफेर गरिरहेको छ, जस्तै उदाहरणको लागि स्वार्थ। “उसले मेरो सहयोग अस्वीकार गर्‍यो। तर के म सधैं अरूको सहयोग गर्छु? के म अरूका लागि सधैं तुरुन्तै तयार हुन्छु?” यदि म स्वयं यस्तो छैन भने, किन म अरूबाट सधैं आफ्नो लागि त्याग गर्न अपेक्षा गर्ने? यो पनि क्रोधलाई सामना गर्ने अर्को उपाय हो।

मैले पहिले उल्लेख गरेको थिएँ कि रिस हल्ला मच्चाएर, कराएर वा अरूलाई हानेर मात्रै प्रकट गर्नुपर्दैन। रिस एउटा विचलित भावना हो, जुन परिभाषानुसार जब यो उत्पन्न हुन्छ हामीलाई असहज बनाउँछ। त्यसैले यदि हामी त्यसलाई भित्रै दबाएर राख्छौं र कहिल्यै बाहिर नदेखाउँछौं भने पनि, रिसले हाम्रो भित्रै विनाशकारी रूपमा काम गर्छ र हामीलाई निकै दुखी बनाउँछ। पछि गएर त्यो रिस कुनै न कुनै रूपमा विनाशकारी ढंगले बाहिर निस्कन्छ। त्यसैले हामीले भित्र दबिएको रिससँग पनि उस्तै तरिकाले व्यवहार गर्नुपर्छ जसरी बाहिर प्रकट भएको रिससँग गर्छौं। त्यसका लागि हामीले आफ्नो सोच परिवर्तन गर्नुपर्छ र धैर्य विकास गर्नुपर्छ।

लक्ष्य प्रकारको धैर्यता

धैर्यताको धेरै प्रकारहरू हुन्छन्। पहिलो लक्ष्य प्रकारको धैर्यता हो। यसको अर्थ हो, यदि तपाईंले लक्ष्य नै बनाउनु भएन भने कसैले त्यसमा प्रहार गर्ने थिएन। अमेरिकामा बालबालिकाहरूको एउटा सानो खेल हुन्छ। उनीहरूले आफ्ना साथीको पाइन्टको पछाडिपट्टि कागजको टुक्रा टाँस्छन्। त्यसमा “मलाई लात हान” भनेर लेखिन्छ, जसलाई “मलाई लात हान” चिन्ह भनिन्छ। त्यसपछि जसले पनि त्यो “मलाई लात हान” चिन्ह देखिन्छ, ऊ बालकलाई लात हान्छ। यसरी, यो प्रकारको धैर्यतामा हामी सोच्छौं कि अघिल्ला नकारात्मक र विनाशकारी कर्महरूका कारण हामीले आफैंले आफ्नै पछाडि यस्तो “मलाई लात हान” चिन्ह टाँसेका छौं, र यही कारणले अहिले हामीमाथि विभिन्न समस्या आइरहेका छन्।

उदाहरणका लागि, मानौं हामीलाई बाटोमा कसैले लुट्यो। तब हामी यसरी सोच्नेछौं, “यदि मैले अतीतमा वा अघिल्ला जन्महरूमा नकारात्मक र विनाशकारी कार्य गरेर लक्ष्य तयार गरेको थिएन भने, त्यो समयमा लुटेरो त्यहीँ पर्खिरहेको बेला अँध्यारो बाटो हुँदै जाने सोच मेरो मनमा उठ्ने थिएन। सामान्यतया म त्यतातिर जाँदिन, तर त्यो रात मैले सोचें, आज म अँध्यारो बाटो हुँदै जान्छु। प्रायः म घर चाँडै फर्कन्छु, तर त्यो रात साथीहरूसँग अलिक बढी बस्ने इच्छा भयो। त्यसमा पनि म ठीक त्यही समयमा त्यो बाटो हुँदै गइरहेँ, जब लुटेरो त्यहाँ कसैको पर्खाइमा थियो। यो सोच मेरो मनमा किन आयो? निश्चय नै विगतमा मैले यो व्यक्तिलाई केही हानी पुर्‍याएको थिएँ र अहिले त्यसैको कारण–परिणामको रूपमा त्यसको फल पाकिरहेको छ।”

आवेगहरू हाम्रो मनमा कर्मको अभिव्यक्तिको रूपमा आउँछन्। त्यसैले हामी यसरी सोच्न सक्छौं, “म मेरो विगतको नकारात्मक कर्महरू घटाउँदै छु। म यसमा सन्तुष्ट हुनुपर्छ कि म यति हलुका रूपमा छुटिरहेको छु, किनकि यो अझ धेरै खराब हुन सक्थ्यो। यस व्यक्तिले मलाई लुट्यो, तर ऊ मलाई गोली हान्न पनि सक्थ्यो। त्यसैले म हलुका रूपमा यो नकारात्मक कर्म फलेकोमा राहत महसुस गर्नुपर्छ, र अब यो सकिएको छ। यो अन्ततः त्यति खराब पनि भएन र यसबाट मुक्त हुन पाउनु राम्रो भयो। अब मसँग यो कर्मको ऋण बाँकी छैन।”

यो प्रकारको सोच अत्यन्त उपयोगी हुन्छ। मलाई एउटा घटना सम्झना छ। एकपटक म साथीसँग समुद्रकिनारमा साप्ताहिक बिदा मनाउन जाँदै थिएँ। हामी धेरै घण्टासम्म गाडीमा यात्रा गर्दै थियौं। सहरबाट त्यो लामो दूरी थियो। लगभग डेढ घण्टा गाडी चलाएपछि गाडीबाट अनौठो आवाज आयो। त्यसपछि हामी बाटोछेउको मर्मत केन्द्रमा रोकियौं। मिस्त्रीले गाडी हेरेर भन्यो कि एक्सलमा चिरा परेको छ र हामी अघि बढ्न सक्दैनौं, त्यसैले ठूलो सहर फर्कन टो ट्रक बोलाउनुपर्छ। म र मेरो साथी दुबै धेरै रिसाउन र दुःखी हुन सक्थ्यौं, किनकि हामी सुन्दर समुद्रकिनारमा आराम गर्न चाहन्थ्यौं। तर फरक दृष्टिकोणले, हामीले त्यसलाई पूर्ण रूपमा फरक रूपमा बुझ्यौं, “वा, यो त राम्रो भयो! यदि हामी अघि बढेका भए, गाडीको एक्सल बीच बाटोमै भाँचिन्थ्यो। ठूलो दुर्घटना हुन सक्थ्यो र हामी दुबै मर्न सक्थ्यौं। त्यसैले यो यसरी फल्नु कति राम्रो भयो। हामी सजिलै छुट्यौं।” त्यसपछि शान्त मनले हामी टो ट्रकमा सहर फर्कियौं र त्यहाँ पुगेर अर्को गाडी उधारामा लिएर अर्को योजना अनुसार यात्रा गर्यौं।

तपाईं देख्न सक्नुहुन्छ कि हामीले त्यस प्रकारको परिस्थिति अनुभव गर्न सक्ने धेरै तरिकाहरू छन्। रिसाउनु र दुःखी  हुनुले कुनै पनि फाइदा हुँदैन। यदि हामी यसलाई यसरी हेर्न सक्छौं: "यसले मेरो विगतको नकारात्मक कर्म घटाइरहेको छ। यो कर्मको ऋण अहिले फलेको हो। अद्भुत, यो समाप्त भयो। यो धेरै नराम्रो हुन सक्थ्यो," यो यसलाई सम्हाल्ने धेरै विवेकपूर्ण तरिका हो।

माया र करुणा प्रकारको धैर्यता

"माया र करुणा धैर्यता" भनिने प्रकारको धैर्यता पनि छ। यस धैर्यतासँग, हामी हामीसँग रिसाउने वा हामीलाई चिच्याउने जो कोहीलाई पागल व्यक्ति, मानसिक रूपमा विचलित व्यक्तिको रूपमा हेर्छौं। यस प्रकारको धैर्यता कसैले हामीलाई अरूको अगाडि लाजमा पार्ने वा आलोचना गर्ने व्यक्तिको लागि पनि लागू गर्न सकिन्छ, जसले हामीलाई इज्जत गुमाउन सक्छ र हामी तिनीहरूसँग रिसाउनेछौं। उदाहरणका लागि, यदि सुगाले हामीलाई अरूको अगाडि नामले बोलायो भने, त्यसले हाम्रो मान घटाउँदैन, होइन त? चरासँग रिसाउने कुनै कारण छैन। यो मूर्खता हुनेछ। त्यस्तै, यदि पागल व्यक्तिले हामीलाई चिच्याउन थाल्छ भने, हामीले वास्तवमा त्यसबाट इज्जत गुमाउँदैनौं। सबैलाई थाहा छ कि बच्चाहरूले कहिलेकाहीं रिसको झोंकमा हल्ला मच्चाउँछन्। साथै एउटा मनोचिकित्सक बिरामीसँग रिसाउँदैन जब बिरामी रिसाउँछ, बरु बिरामीप्रति करुणा महसुस गर्छ।

त्यस्तै, जसले हामीलाई दुःखी बनाउँछ, रिसाउँछ, वा लाजमा पार्छ, उसप्रति पनि हामीले करुणा महसुस गर्ने प्रयास गर्नुपर्छ। वास्तविक रूपमा सोच्दा, मान त उसैले गुमाइरहेको हुन्छ, होइन र? हामीले होइन। सबैले देखिरहेका हुन्छन् कि त्यो व्यक्तिले आफूलाई नै मूर्ख बनाइरहेको छ। त्यसैले रिस होइन, करुणा अनुभव गर्नुपर्छ।

यसको अर्थ यो होइन कि कसैले हामीलाई हान्न खोजे भने हामी रोक्ने प्रयास नगरी बस्नुपर्छ। यदि हाम्रो बच्चा चिच्याइरहेको छ भने, हामी उसलाई शान्त पार्ने प्रयास गर्छौं। हामी चाहन्छौं ऊ आफैंलाई वा अरूलाई हानि नपुर्‍याओस्। तर त्यो काम रिसले होइन, करुणाले गर्नुपर्छ। यदि हाम्रो बच्चा शरारती व्यवहार गरिरहेकोर्छ भने, हामी उसलाई अनुशासनमा राख्छौं, तर रिसले होइन, उसको हितको लागि हामी चाहन्छौं ऊ आफ्नै मान नघटाओस् र अरूले पनि ऊबारे नराम्रो नसोचून्। त्यसैले हामी बच्चालाई करुणा र चासोका साथ अनुशासित गर्छौं, रिसबाट होइन।

गुरु–शिष्य प्रकारको धैर्यता

धैर्यताको अर्को प्रकार “गुरु–शिष्य प्रकारको धैर्यता” हो। यो तथ्यमा आधारित कि शिष्यले शिक्षक बिना सिक्न सक्दैन, त्यस्तै कसैले हामीलाई परीक्षा नगरेसम्म हामी धैर्यता विकास गर्न सक्दैनौं। दशौँ शताब्दीमा भारतका महान आचार्य अतिशालाई तिब्बतमा बौद्ध धर्म पुनर्जीवित गर्न निमन्त्रणा गरिएको थियो। अतिशा भारतबाट आफुसित एकजान भारतीय रसोइया लिएर गए। त्यो रसोइया न त काम राम्रो गर्थ्यो न त आदरपूर्वक व्यवहार, ऊ पूर्ण रूपमा असभ्य र असहज स्वभावको थियो। तिब्बतीहरूले अतिशालाई अत्यन्त सम्मान गर्थे, त्यसैले उनले सोधे, “गुरुज्यू, किन यस्तो असह्य रसोइया भारतबाट ल्याउनुभयो? किन उसलाई फर्काइदिनुहुन्न? हामी तपाईंको लागि राम्रोसँग खाना बनाउन सक्छौं।” अतिशाले   उत्तर दिए, “ऊ त मेरो रसोइया मात्र होइन, ऊ मेरो धैर्यताको गुरु हो, त्यसैले म उसलाई सँगै ल्याएको हुँ।”

त्यस्तै, यदि हाम्रो कार्यालयमा कोही असहज र झर्को लाग्ने व्यक्ति छ, जो सधैं झर्को लाग्ने कुरा बोल्छ, भने हामी उसलाई हाम्रो धैर्यताको गुरुका रूपमा लिन सक्छौं। केही मानिसका बानीहरू निकै झर्का लाग्ने हुन्छन्, जस्तै लगातार औंला ठोक्ने। यदि कसैले हामीलाई परिक्षा नै लिएन भने, हामीले आफ्नो विकास कसरी गर्ने? यदि हामी विमानस्थल वा बसपार्कमा लामो विलम्ब जस्तो कठिन परिस्थितिहरूमा पर्छौं भने, त्यसलाई धैर्यता अभ्यास गर्ने सुनौलो अवसरका रूपमा लिन सकिन्छ, “आहा! म यसैको लागि अभ्यास गर्दै आएको थिएँ। अब म साँच्चै धैर्य देखाउन सक्छु कि छैन भन्ने जाँच गर्ने मौका आयो।” यदि हामीलाई कुनै कार्यालयबाट सरकारी फारम लिन कठिनाइ भइरहेको छ भने, त्यसलाई पनि चुनौतीको रूपमा लिन सकिन्छ, “यो त त्यस्तो हो जस्तो म केही समयदेखि मार्शल आर्ट्सको प्रशिक्षण लिइरहेको थिएँ र अन्ततः आफ्ना सीप प्रयोग गर्ने मौका आएको छ। म यसमा खुशी छु।” त्यस्तै, यदि हामीले आफैंलाई धैर्यवान र सहनशील बनाउने अभ्यास गर्दै आएका छौं भने, जब यस्ता असहज अवस्थासँग सामना हुन्छ, हामी त्यसलाई आनन्दका साथ हेर्नेछौं, “आहा! यहाँ एउटा चुनौती आयो। अब म यसलाई कसरी सामना गर्छु, रिस बिना, असन्तोष बिना, मनमा पनि असहजता नल्याई यसलाई कसरी सामना गर्न सक्छु कि हेरम्।”

धैर्यता नगुमाउनु मार्शल आर्टसको सामना गर्नुभन्दा धेरै ठूलो चुनौती हो। किनभने हामीले चुनौतीको सामना केवल शरीर र भौतिक नियन्त्रणबाट होइन, हाम्रो मन र भावनाबाट गर्नुपर्छ। यदि अरूले हामीलाई आलोचना गर्छन् भने हामीले रिसाउँनुको सट्टा यसलाई हाम्रो विकासको अवस्था बुझ्ने अवसरका रूपमा लिनु पर्छ। "यो व्यक्ति जसले मलाई आलोचना गरिरहेको छ, मेरो बारेमा निश्चित कुरा औंल्याउन सक्छ जुन सायद मैले सिख्न सक्छु।" यस अर्थमा, हामीले आलोचना सहन प्रयास गर्नुपर्छ र हाम्रो दृष्टिकोण परिवर्तन गरेर यसलाई सम्भाल्न सिख्नुपर्छ। यदि हामी धेरै असन्तुष्ट हुन्छौं, यसले हामीलाई अझ धेरै लाजमा पार्न सक्छ यदि केही पागल व्यक्तिले केवल हामीलाई आलोचना गरे र चिच्याइ दिए।

प्रकृतिको चीजहरूसँगको धैर्यता

क्रोध नियन्त्रण गर्ने र धैर्यता विकास गर्ने अर्को तरिका हो “प्रकृतिको चीजहरूसँगको धैर्यता।” बालकजस्ता मानिसहरूको स्वभाव नराम्रो र असभ्य व्यवहार गर्नु हो। यदि आगो लागेको छ भने यसको स्वभाव तातो हुनु र जलाउनु हो। हामी यस आगोमा हात राखेर जलेको खण्डमा, ल हामी के अपेक्ष गर्छऔं? आगो त तातो हुन्छ, त्यसैले आगोले जलाउँछ। यदि हामी दिउँसोको समयमा सहर पार गर्दै गाडी चलाउँछौं भने, त्यसमा के आशा गर्नु? यो दिउँसो खानाको समय हो र त्यसबेला ट्राफिक भारी हुन्छ, यही चीजहरूको स्वभाव हो। यदि सानो बच्चालाई ट्रे वा तातो चियाको कप लैजान भन्यौं र ऊ खसाल्छ भने, के आशा गर्नु? ऊ बच्चा हो, त्यसैले खसाल्नु स्वाभाविक हो। त्यस्तै, यदि हामी अरूलाई हाम्रो लागि केही गर्न वा व्यवसायमा सहयोग गर्न भन्छौं र उनीहरूले निराश पार्छन् भने, के आशा गर्नु? मानिसहरू बालकजस्ता छन्; अरूमा भर पर्न सकिँदैन। महान भारतीय आचार्य शान्तिदेवले भनेका छन्: “यदि तपाईं केही सकारात्मक र रचनात्मक गर्न चाहनुहुन्छ भने, आफैं गर्नुहोस्। अरूमा भर नपर्नुहोस्। किनभने अरूमा भर पर्नु भनेको ऊ वा उनीले तिमीलाई निराश पार्छ कि पार्दैन निश्चित हुन्दैन।” यसरी हामी यस्तो अवस्थालाई हेर्न सक्छौं: “अह, मैले के आशा गरेँ? यदि मानिसहरूको स्वभाव अरूलाई निराश पार्नु हो भने, म रिसाउनुको कुनै कारण नै छैन।”

वास्तविकताको क्षेत्रसँग धैर्यता

क्रोधको विरुद्धमा प्रयोग गर्ने अन्तिम विधिलाई "वास्तविकताको क्षेत्रसँग धैर्यता" भनिन्छ, जो वास्तवमा के भइरहेको छ भनेर हेर्नु हो। हामी आफूलाई, अरूलाई र वस्तुलाई केही ठोस पहिचानको साथ लेबल गर्छौं। यो हाम्रो कल्पनामा आफ्नो केही पक्षको वरिपरि एक ठूलो ठोस रेखा कोर्नु जस्तो हो, र यस पक्षमा प्रक्षेपण गर्नु कि यो हाम्रो ठोस पहिचान हो: "यो मैं हुँ; यो सधैं मेरो तरिका हुनुपर्छ।" उदाहरणको लागि, "मैं भगवानले संसारलाई दिइएको उपहार हुँ," वा "मैं असफल, एक विफल व्यक्ति हुँ।" वा हामी अरू कोहीको वरिपरि एक ठूलो ठोस रेखा खिचेर भन्छौं: "उनी असहनीय छन्। उनी कुनै राम्रो छैनन्, उनी समस्या सृजनकर्ता हुन्।" तथापि, यदि यो यस व्यक्तिको साँचो, ठोस पहिचान भएको भए, उनी सधैं यस तरिकाले अवस्थित हुनुपर्थ्यो। उनी सानो बच्चाको रूपमा पनि यस तरिकाले अवस्थित हुनुपर्थ्यो। उनी सबैलाई, आफ्नी पत्नी, आफ्नो कुकुर, आफ्नो बिरालो र आफ्नो आमा बाबालाई पनि असहनीय हुनुपर्थ्यो, किनभने उनी साँच्चै एक असहनीय व्यक्ति हुन्।

यदि हामी देख्न सक्छौं कि मानिसहरूको वरिपरि ठोस रेखा छैन र उनीहरूको ठोस, स्थायी पहिचान छैन, त्यसले हामीलाई सहज बनाउँछ र हामी त्यतिन्जेल रिसाउँदैनौं। हामी देख्छौं कि त्यो व्यक्ति असभ्य व्यवहार गर्दैछ भने त्यो केवल एक क्षणिक घटना हो – बारम्बार भए पनि – र यसले उनको सधैंको अवस्था जनाउँदैन। 

कठिन परिस्थितिमा, यी सबै बिन्दु लागू गर्नु त्यति सजिलो नहुन सक्छ। यी विभिन्न तर्कहरूका सबै तरिकाहरूलाई "निवारक उपायहरू" भनिन्छन्। यो मैले "धर्म" शब्दलाई अनुवाद गर्ने तरिका हो। “धर्म” भनेको समस्या उत्पन्न हुन नदिन अपनाइने उपाय हो। हामी क्रोध नउठोस् भनेर विभिन्न प्रकारका धैर्यतालाई लाभदायक बानीका रूपमा विकास गर्न चाहन्छौं। यही अभ्यासलाई “ध्यान” भनिन्छ। तिब्बती भाषामा ध्यान शब्दको अर्थ हो “कुनै कुरा बानीमा ल्याउनु,” अर्थात् उपयोगी कुरालाई स्वभावमा बसाल्नु।

पहिलो, हामीले धैर्यको विभिन्न प्रकारको बारेमा यी विभिन्न व्याख्याहरू सुनुपर्छ। त्यसपछी, हामीले यिनीहरूलाई सोच्नुपर्छ ताकि हामीले यिनीहरूलाई बुझ्छौं र यिनीहरूको अर्थ छ कि छैन भनेर हेर्छौं। यदि यिनीहरूको अर्थ छ र हामीले यिनीहरूलाई बुझ्छौं, र हामीसँग यिनीहरूलाई लागू गर्न चाहने प्रेरणा पनि छ भने, हामी यिनीहरूलाई अभ्यास र प्रशिक्षण गरेर एक लाभदायक बानीको रूपमा निर्माण गर्न प्रयास गर्नेछौं। 

यो पहिलो पटक यी बुँदाहरू पुनरालोकन गरेर गरिन्छ। हामीले यी बुँदाहरू पुनरावलोकन गरिसकेपछी,  वस्तुहरूलाई त्यही दृष्टिले हेर्ने र महसुस गर्ने प्रयास गर्नुपर्छ। हामीले हाम्रो मनमा कल्पना प्रयोग गरेर परिस्थितिहरू चित्रण गर्नुपर्छ। उदाहरणका लागि, कुनै कार्यालयमा हामीलाई मन नपर्ने तरिकाले काम गर्ने व्यक्ति छन्। सामान्यतया हामी त्यस्ता परिस्थितिमा रिसाउँछौं। अब उसको वास्तविक रूप हेर्ने प्रयास गर्नुपर्छ – ऊ पनि एउटा मानिस हो, जसले खुशी चाहन्छ र दुःखी हुन चाहन्न। ऊ सकेसम्म राम्रो गर्ने प्रयास गरिरहेको छ, तर ऊ बच्चाजस्तै हो, उसलाई थाहा छैन ऊ के गरिरहेको छ। यदि हामी यसरी सोच्ने र महसुस गर्ने अभ्यास घरमा शान्त बस्दा बारम्बार गर्छौं भने, कार्यालयमा त्यही व्यक्ति असहज व्यवहार गर्न थाले पनि हामी सजिलै सकारात्मक रूपमा प्रतिक्रिया दिन सक्षम हुन्छौं। रिस उठ्ने सट्टा, मनमा अर्को नयाँ आवेग जन्मिन्छ – धैर्य र सहनशीलता प्रदर्शन गर्ने आवेग।

उनलाई बच्चाजस्तै हो भनेर हेर्ने अभ्यास गरेर उनको दुष्ट व्यवहारको साथ धैर्य विकास गरिसकेपछी, हामी एक कदम अगाडि जान सक्छौं। जब ऊ असभ्य रूपमा व्यवहार गर्छ, त्यतिबेला ऊ नै आफ्नो मान गुमाइरहेको हुन्छ। यसरी, हामी उनीसँग करुणा विकास गर्छौं। हामी ध्यानमार्फत यसरी हेर्ने र महसुस गर्ने बानी विस्तारै मजबुत बनाइन्छ। जब धैर्यपूर्वक हेर्ने र महसुस गर्ने एउटा लाभदायक बानी हुन्छ, यो हाम्रो स्वभावको हिस्सा बन्छ। त्यसपछि कठिन परिस्थितिमा प्रतिक्रिया दिने हाम्रो प्राकृतिक तरिका यही हुन्छ।जब रिस उठ्ने आवेग मनमा आउँछ, त्यतिबेला एक खाली स्थान सिर्जना हुन्छ। हामी तुरुन्त प्रतिक्रिया दिँदैनौं, बरु सकारात्मक आवेग जन्मिन्छ र हामी उपयोगी रूपमा व्यवहार गर्न सक्षम हुन्छौं।

बौद्ध धर्मको व्याख्यानमा, हामी सामान्यतया श्वासको संवेदनामा ध्यान केन्द्रित गर्छौं र प्रत्येक कुरामा सुरुमा हाम्रो श्वास एक्काइस सम्म गन्छौं। यो अभ्यास पनि धेरै सहायक हुन्छ जब हामी पहिलो पटक आफूलाई रिस उठ्न लाग्ने महसुस गर्छौं। यसले हाम्रो मनमा खाली स्थान सिर्जना गर्छ जसले गर्दा हामी तुरुन्तै कुनै कठोर कुरा बोल्ने वा नकारात्मक प्रतिक्रिया दिने काम गर्दैनौं। उदाहरणको लागि, त्यो बीचको स्थानले हामीलाई सोच्ने मौका दिन्छ, “के म साँच्चै झगडा गर्न चाहन्छु वा यो परिस्थितिलाई सम्हाल्ने राम्रो तरिका छ?” भन्ने। ध्यान र अधिक लाभदायक बानीहरू बसाल्नुको परिणामस्वरुप, हामी परिस्थिति प्रति बढी धैर्यशील र सहिष्णु बन्छौं।अधिक सकारात्मक विकल्पहरु हाम्रो दिमागमा आउनेछन् र हामी स्वाभाविक रूपमा ति विकल्पहरू नै रोज्छौं, किनभने हामी सुख चाहन्छौं र ती विकल्पहरूले नै सुख दिलाउने कुरा थाहा हुन्छ।

यो गर्नको लागि, हामीलाई एकाग्रता चाहिन्छ। यसकारण बौद्ध धर्ममा एकाग्रता विकास गर्नको लागि विभिन्न ध्यान विधिहरु छन्। यी विधिहरु केवल केवल सैद्धान्तिक अभ्यासका लागि होइनन्; यिनीहरु प्रयोग गर्न र व्यवहारमा ल्याउनका लागि सिकाइन्छन्। हामी कहिले यिनीहरु लागू गर्छौं? हामी कठिन परिस्थितिमा यिनीहरु लागू गर्छौं, जब हामी असहनीय मानिसहरु वा असहनीय परिस्थितिहरु सँग व्यवहार गरिरहेको हुन्छौं। यिनीहरूले हामीलाई हाम्रो मनलाई धैर्यतामा केन्द्रित राख्न मद्दत गर्छन्।

हामीले नकारात्मक र विनाशकारी व्यवहारबाट आफूलाई रोक्ने काम केवल आत्मनियन्त्रण र अनुशासनमार्फत गर्दैनौं। यदि हामीले यो केवल आत्मनियन्त्रण र अनुशासनको माध्यमबाट गर्यौं भने, क्रोध हाम्रो भित्रै रहन्छ। हामी बाहिरबाट एकदम बलियो अनुहार राख्छौं, तर भित्रबाट क्रोधले जलाई दिन्छ र अन्ततः पेटको अल्सर जस्ता समस्या उत्पन्न गर्छ। तर यसको विपरीत, जब हामी यी विधिहरूलाई ठीक तरिकाले प्रयोग गर्छौं भने, क्रोध उत्पन्न नै हुँदैन। यो क्रोधलाई नियन्त्रण गर्ने र भित्रै राख्ने कुरा होइन, बरु हाम्रो मनमा आउने आवेगहरूलाई बदल्ने कुरा हो। नकारात्मक आवेगहरूलाई भित्रै दबाउने सट्टा सकारात्मक आवेगहरू उत्पन्न हुन्छन्।

जब हामी यसो गर्न सक्षम हुन्छौं, हाम्रो प्रेरणाको आधारमा हामी अहिलेका समस्याहरू हटाउन सक्छौं र भविष्यमा समस्या बढ्नबाट जोगिन सक्छौं। या त हामीसँग कुनै समस्या नै रहनेछैन, वा अझ शक्तिशाली र उन्नत प्रेरणाको साथमा हामी आफ्ना परिवार, साथीहरू, र वरपरका मानिसहरूलाई समस्या सिर्जना गरिनेछैनौ र पूर्ण रूपमा अरूलाई मद्दत गर्न सक्षम हुनेछौं। हामी यसो गर्न सक्छौं किनभने हामी आफ्ना विचलित भावनाहरू र समस्याबाट सीमित हुने छैनौं। यसरी हामी आफ्ना सबै क्षमता साकार गर्न सक्षम हुनेछौं।