ЗХУ-ын монгол, Түрэг бүс нутаг дахь Бурханы шашин (1990 оны байдлаар)

XVI зуунд буриад монголчууд Монголын хойд нутгаас Байгаль нуурын зүг нүүдэллэн суусан боловч XVII зуунд Оросын эзэнт гүрэн тэднийг байлдан эзэлж харьяандаа оруулсан байдаг. Өнөөгийн Шинжааны хойд нутаг болох Баруун Монголын хэсэг ойрдууд XVII зууны эхээр Оросын Волга мөрний зүг нүүдэллэн сууж халимагууд гэгдэх болсон. Тэдний ард үлдсэн хэсгийг XVII зууны дунд үеэр манжууд олноор нь хороосон бөгөөд Волга мөрний хэсэг халимагууд XVIII зууны сүүлээр Шинжаанд эргэн ирж суусан байдаг. Тува үндэстэнгүүд түрэг хэлтэй бөгөөд Монгол болон Төвөдөд ирж ном үздэг уламжлалтай байв. Тэднийг манж Чин улс эзлэн захирах болсон бөгөөд 20-р зууны эхээр Чин улс нуран унасны дараа Тагнын нурууны Тува гэгдэх бие даасан тусгаар улс болсон боловч Дэлхийн II дайны дараа ЗСБНХУ-д нэгдэн орсон байдаг. Эдгээр бүх бүс нутгийн улсууд нь Монголын адил Төвөдийн Бурханы шашны Гэлүгийн ёсыг баримталдаг уламжлалтай байсан боловч 1990 оны байдлаар Буриад болон Читад ердөө гарын алганд багтахуйц тооны “гэргийтэн” хуврагтай хоёр хийд үлдэн харин Халимаг болон Тувад нэг ч хийд байсангүй.