Khả Năng Noi Theo Phương Hướng An Toàn

Trong trường hợp quy y, thì mình đang nói về những tiềm năng nào? Chúng ta đang nói đến tiềm năng của các yếu tố Phật tánh trong dòng tâm thức của mình, để các thân giác ngộ của một vị Phật sinh khởi. Các yếu tố có tiềm năng phát sinh các thân Phật là “hai bồ tư lương” mà tôi gọi là “hai mạng lưới”, nhưng chúng chỉ sinh khởi các Thân này, khi đã hoàn thiện. Hai mạng lưới này là mạng lưới công đức và trí tuệ của mình.

Chúng ta biết mình có một số công đức trong dòng tâm thức, bởi vì mọi trải nghiệm về hạnh phúc thông thường đều là trổ từ công đức được tích tập bằng các thiện nghiệp mình đã tạo ra trước đây. Nếu đã từng trải nghiệm hạnh phúc trong đời, thì đó vì ta đã có một số công đức có tiềm năng phát sinh ra hạnh phúc trong dòng tâm thức. Chúng ta cũng sở hữu trí tuệ trong dòng tâm thức, vì ngay cả những sự hiểu biết như cách buộc dây giày cũng bắt nguồn từ tiềm năng của trí tuệ đó.

Những yếu tố thuộc Phật tánh này, hai bồ tư lương này ở đâu? Chúng ở trong dòng tâm thức của mình, và là một phần của nó. Những kết quả chưa hình thành của chúng là các hiện tượng quy gán trên nền tảng của các tiềm năng của chúng: Phật Bảo hiển nhiên của các Sắc thân sẽ phát sinh từ tiềm năng của bồ công đức; còn Phật Bảo sâu sắc nhất của chân đạo của Pháp Thân Trí Tuệ sẽ sinh khởi từ tiềm năng của bồ trí tuệ. Việc thành tựu những điều này sẽ diễn ra, khi những bồ tư lương này được tích tập đến mức viên mãn. Tánh Không của tâm mình là yếu tố Phật tánh thường trụ, tồn tại như các chân diệt, đó là Bản Tánh Tinh Túy Pháp Thân, khía cạnh thứ hai của Phật Bảo sâu sắc nhất.

Hiện nay, những yếu tố này chỉ tạo ra những tác động nhỏ – một vài khoảnh khắc hạnh phúc bình thường và hiểu biết bình thường. Ví dụ, khi mình được sinh ra làm con gà, thì những tác động này thậm chí còn nhỏ hơn nữa. Nhưng khi những mạng lưới này hoàn thiện, chúng sẽ tạo ra các thân Phật của mình.

Chúng ta đã thảo luận về cách mình có thể đạt được sự hiểu biết về mặt trí thức đối với vài điểm giáo pháp nào đó, và chúng sẽ thuộc về mặt trí tuệ, nhưng sẽ không tạo ra sự thay đổi cảm xúc bên trong, trừ khi mình tích tập mặt cảm xúc bằng công đức, bằng cách mở rộng tâm trí và phát triển lòng từ, lòng bi, v.v... Khi nói rằng mình cần tích tập hai mạng lưới này chung với nhau, nói theo ngôn ngữ thô sơ, thì ta đang đề cập đến mặt trí tuệ và mặt cảm xúc của sự hiểu biết.

Chúng ta biết mình có thể trưởng dưỡng thêm những điều như lòng từ và thấu hiểu, vì những điều mình đã thảo luận trước đây về tính khả biến thần kinh. Tâm thức và não bộ đều uyển chuyển. Khi trưởng dưỡng cả hai, lòng từ và thấu hiểu với nhau, mình sẽ tạo duyên, khi mà các chân đạo và chân diệt chưa xảy ra sẽ phát sinh ra các chân đạo và chân diệt hiện đang xảy ra, dựa trên nền tảng tiềm năng của hai bồ tư lương này. Tuy nhiên, sự sinh khởi của thành tựu này chỉ có thể xảy ra, khi hai bồ tư lương này đã đủ mạnh mẽ.

Khái niệm này khá trừu tượng, nhưng hãy nghĩ về lúc mình năm tuổi, và đã nghĩ rằng: "Tôi chỉ mong lớn nhanh, tôi sẽ cao lớn lắm." và v.v… Cơ thể và tâm trí của người trưởng thành là những hiện tượng quy gán, dựa trên cơ thể và tâm trí của đứa trẻ năm tuổi đang hiện hữu. Trạng thái trưởng thành tuy chưa xảy ra, nhưng khi còn bé, ta đã khát khao điều đó.

Tuy nhiên, quá trình trưởng thành không diễn ra qua đêm. Chúng ta phải trải qua các giai đoạn, từ trẻ thơ, đến thiếu niên, rồi người lớn. Tương tự như vậy, về việc mong muốn lớn lên để thành Phật, hiện giờ mình cũng giống như đứa trẻ. Việc trở thành bậc Thánh (arya) giống như trở thành thiếu niên, còn trở thành người lớn thì giống như thành Phật. Những giai đoạn này chưa diễn ra, nhưng những giai đoạn chưa xảy ra này là những hiện tượng quy gán hợp lệ, dựa trên tiềm năng của các tác nhân mà mình đang sở hữu trong dòng tâm thức, trong dạng hai bồ tư lương.

Là con nít, chúng ta đã có sẵn chất liệu để giúp mình trở thành người lớn; chúng ta có thân và tâm. Thế thì từng bước một, với điều kiện thích hợp, cả thân và tâm sẽ phát triển, nhưng phải cung cấp tác nhân để điều này diễn ra. Ví dụ, ta phải ăn uống, ngủ và chăm sóc sức khỏe, để sống đến tuổi trưởng thành. Tương tự như vậy, nếu muốn trở thành Thánh nhân và tiến tu để thành Phật, thì ngay từ bây giờ, mình phải nỗ lực củng cố các tác nhân. Trong trường hợp lớn lên để thành người lớn, thì dù sao đi nữa, nếu như sống lâu đủ, thì mình sẽ trở thành người lớn, còn việc thành Phật lại không phải là điều tất yếu. Chúng ta phải nỗ lực tu tập. Không phải chỉ ngồi đó chờ cho đủ thời gian, là mình sẽ giác ngộ.

Phải hiểu cách tích tập hai bồ tư lương này. Cần rất nhiều công sức để tích tập công đức. Hãy nhớ lại toàn bộ cuộc thảo luận trước đây: những tập khí tiêu cực của mình đã xảy ra từ vô thỉ. Điều này có nghĩa là các tập khí có tính xây dựng của mình rất yếu ớt. Do đó, phải tích lũy một lượng công đức khổng lồ, để khắc phục lực tiêu cực. Các bản văn nói rằng mình phải tích tập công đức trong khoảng thời gian ba vô lượng a tăng kỳ kiếp. Khoảng thời gian khổng lồ này cho thấy việc khắc phục các khuynh hướng tiêu cực này là nhiệm vụ vô cùng to lớn, nên đừng nghĩ đó là chuyện dễ dàng. Đừng nghĩ rằng mọi việc sẽ diễn ra qua đêm. Nó đòi hỏi lòng kiên trì và can đảm, mà mình sẽ cảm thấy một cách mạnh mẽ rằng: "Dù khó khăn đến đâu hay cần bao nhiêu thời gian, tôi cũng sẽ làm cho bằng được.".

Nếu muốn tích tập công đức này một cách hiệu quả nhất, trước hết là phải ngừng chú trọng vào kiếp này, và tập trung vào việc đảm bảo mình sẽ có những kiếp tương lai thuận lợi cho việc tiếp tục tích tập thêm công đức. Rồi phải chuyển trọng tâm từ việc có những kiếp tốt đẹp hơn trong tương lại, sang thành tựu giải thoát, thoát khỏi vòng luân hồi bất tự chủ, với tất cả những sự hạn chế và khổ đau tất yếu, liên hệ với bất cứ hình thức tái sinh luân hồi nào mà mình sẽ trải qua. Rồi phải chuyển trọng tâm từ việc chỉ nỗ lực cho biệt giải thoát, sang nỗ lực đem lại hạnh phúc và giải thoát cho tất cả mọi người.

Loại công đức và quả thành thục phụ thuộc vào tác ý ban đầu và hồi hướng sau cùng. Ví dụ, nếu thiền quán về lòng từ, kết nối và tử tế với người khác, chỉ để có thêm bạn bè, thì nó thể giúp mình có thêm bạn bè. Tuy nhiên, nếu mục tiêu của mình là khắc phục tâm ích kỷ, để thật sự giúp đỡ người khác và thành Phật, và hồi hướng công đức tích tập được từ điều này cho thành tựu giác ngộ, thì công đức này sẽ góp phần vào mục tiêu đó. Đây chính là phương hướng mà mình muốn noi theo: tích tập thêm công đức, đóng vai trò tác nhân để viên thành các chân đạo và chân diệt chưa xảy ra trong hiện tại.

Thêm vào đó, cần phải tích tập thêm nhiều trí tuệ chứng ngộ tánh Không, vì chính trí tuệ này sẽ thật sự chuyển hóa thành các chân đạo, mang lại các chân diệt. Bồ công đức sẽ tiếp sức cho bồ trí tuệ, để đoạn trừ các ám chướng vi tế nhất, ngăn trở giác ngộ.

Chúng ta thành tựu trí tuệ chứng ngộ tánh Không—tức là nhận thức vô niệm, thông qua tiềm năng được tích tập từ tập khí mạnh mẽ thiền quán với nhận thức phân biệt khái niệm đúng đắn về tánh Không. Chúng ta phát triển năng lực nhận thức phân biệt bằng cách phân biệt đâu là đúng và đâu là sai, về Tứ Diệu Đế. Vậy thì phải rèn luyện bản thân bằng cách phân biệt giữa nỗi khổ thông thường và chân khổ, nguyên nhân thông thường tạo khổ và nguyên nhân chân thật tạo ra nó, diệt khổ thông thường và chân diệt của khổ, và hiểu biết về đạo lộ thông thường và hiểu biết về chân đạo. Về mặt hành vi ở mức độ cơ bản nhất, cần phải phân biệt điều gì có tính phá hoại và điều gì có tính xây dựng.

Để đoạn trừ điều gì có hại, thì có các phương tiện tạm thời và cứu cánh. Về mặt đoạn trừ phiền não như sân hận, thì pháp đối trị tạm thời là kham nhẫn và lòng từ, trong khi pháp đối trị cứu cánh triệt tiêu nó hoàn toàn, để nó không bao giờ tái diễn chính là nhận thức vô niệm về tánh Không. Tương tự như thế, cũng có các mức độ tạm thời và cứu cánh về nhận thức vô niệm về tánh Không, và mình phải phân biệt được chúng. Các mức độ tạm thời là lời khẳng định về tánh Không của các hệ thống học thuyết nhà Phật, không thuộc trường phái Cụ Duyên (Prasangika), trong khi mức độ cứu cánh thuộc về hệ thống Cụ Duyên. Nó phân biệt giữa cách bất khả mà vạn pháp có vẻ tồn tại và cách chúng thật sự tồn tại, ở mức độ sâu sắc nhất. Sự hiểu biết về tánh Không càng sâu sắc hơn và công đức đi kèm càng mạnh mẽ hơn, thì sự kết hợp này càng hiệu quả hơn, đối với việc viên thành các chân diệt chưa xảy ra.

Các giai đoạn mà qua đó, mình sẽ tiến tu để tạo nên toàn bộ các chân đạo và chân diệt sẽ xảy ra hơi giống như các giai đoạn chuyển tiếp. Ví dụ, khi đưa đủ nhiệt năng vào nước đá, thì nó sẽ trải qua giai đoạn chuyển tiếp và biến thành nước. Nếu tiếp tục cung cấp thêm nhiệt năng, thì nước sẽ đi đến một điểm nhất định, khi mà nó sẽ chuyển tiếp thành hơi nước. Chúng ta cũng trải qua những sự chuyển tiếp tương tự như vậy, khi ngày càng củng cố hai bồ tư lương công đức và trí tuệ. Mình sẽ chuyển tiếp từ phàm phu sang Thánh nhân (arya), rồi thành A-la-hán, và cuối cùng thành Phật.

Để trải qua bất kỳ sự chuyển tiếp nào, thì phải tin chắc vào tánh thanh tịnh tự nhiên của tâm mình – rằng tâm mê lầm và cảm xúc phiền não mà ta có, cuối cùng có thể được đoạn trừ vĩnh viễn, và tâm mình có khả năng nhận thức vạn pháp một cách vô niệm. Chúng ta bắt đầu bằng việc ít nhất thấu hiểu và tin chắc về những điều mình đã nói đến - rằng ta có thể hình thành những tập khí mới, vì tính khả biến thần kinh của não bộ và tâm thức. Sự hiểu biết đúng đắn có thể thay thế tâm mê lầm, bởi nó được tính hợp lý ủng hộ, dĩ nhiên, nếu như mình tin vào tính  hợp lý và chấp nhận con số thống kê. Sự hiểu biết đúng đắn còn được kinh nghiệm thực tế ủng hộ, theo cách nó mang lại hạnh phúc, trong khi tâm mê lầm đem lại khổ đau. Cần phải bổ sung tâm xác tín vào sự hiểu biết đúng đắn ấy, để nó có thể thay thế tâm mê lầm.

Ý tưởng sau cùng dành cho quý vị về khả năng toàn tri của tâm thức. Đây là giải thích tuyệt vời mà nhà vật lý học lỗi lạc Richard Feynman đưa ra. Nếu nghĩ về nó, ngay trong không gian căn phòng này, mọi tín hiệu điện từ từng tồn tại đều có mặt – ví dụ như tín hiệu của tất cả các trang mạng, tin nhắn, đài phát thanh và đài truyền hình, và ánh sáng từ tất cả các vì sao. Nhờ sự hiện diện của các tín hiệu điện từ này, chúng ta có thể bắt sóng và hiển thị ít nhất một phần trong số đó, nếu có thiết bị kỹ thuật số phù hợp, chẳng hạn như máy điện toán (computer) hay điện thoại di động. Tuy nhiên, các thiết bị này không thể bắt sóng và hiển thị mọi tín hiệu điện từ, và chắc chắn không thể xử lý tất cả cùng một lúc. Đây là những thiết bị có giới hạn.

Chiếc điện thoại di động hạn hẹp trong tay mình giống như bộ não; và bộ não cũng bị giới hạn vì cơ thể và sinh học. Mọi thông tin của toàn bộ vũ trụ trong suốt dòng thời gian đều có mặt, nhưng mình lại sở hữu một thiết bị hạn hẹp, chỉ có thể tiếp nhận vài phần thông tin, và chỉ tiếp xúc được với một thông tin trong một thời điểm.

Tầng sâu nhất trong tâm mình, tâm thanh quang, không bị giới hạn vì thân xác và bộ não luân hồi mà mình mang theo trong tái sinh bất tự chủ. Tuy nhiên, với Sắc thân của một vị Phật, tâm thanh quang của mình sẽ không còn bị giới hạn vì những yếu tố hạn hẹp này. Khi ấy, tâm thanh quang có khả năng toàn tri và nhận thức mọi thông tin trong khắp vũ trụ một cách vô niệm, trong cùng một lúc,  vì bản tánh của tâm thanh quang vốn thanh tịnh, thoát khỏi mọi ám chướng có giới hạn, và trên thực tế thì tất cả các thông tin đó đều có mặt ở khắp nơi. Chính vì vậy, tâm thanh quang có thể tiếp nhận vạn pháp. Nó không làm việc qua điều gì như chiếc điện thoại di động nhỏ bé. Tôi nghĩ đây là lập luận tốt nhất mà tôi đã từng biết về khả năng của tâm toàn tri. Đó là giải thích tuyệt vời.

Một khi đã vững tin tâm mình có khả năng thành tựu trọn vẹn các chân đạo, chân diệt và tánh toàn tri, ta có thể thật sự hết lòng noi theo phương hướng đó. Ngay cả khi chưa hoàn toàn tin tưởng vào khả năng đạt được mục tiêu tối hậu này, thì việc nỗ lực noi theo hướng đó vẫn lợi lạc. Tất cả những thành tựu chưa xảy ra này đều có thể xảy ra ngay bây giờ, dựa trên việc tích tập các bồ công đức và trí tuệ, những yếu tố Phật tánh này là một phần trong dòng tâm thức của mình. Hãy dành chút thời gian để điều này lắng đọng trong tâm.

[Thiền]

Nếu tiềm năng ác nghiệp trong dòng tâm thức của mình dẫn đến tái sinh trong thân xác con gà, thì ta sẽ thật sự bị giới hạn về mặt những gì mình có thể thấu hiểu và lượng thiện nghiệp mà mình có thể tích tập. Tuy nhiên, khi làm người, dù vẫn bị giới hạn, nhưng vẫn tốt hơn nhiều. Chúng ta có thể tiến xa hơn nữa. Hãy kết thúc bằng tư tưởng đó.

Hãy nghĩ rằng nguyện cho bất kỳ sự hiểu biết nào, bất kỳ công đức nào xuất phát từ buổi thảo luận này, sẽ ngày càng trở nên sâu sắc hơn. Nguyện cho chúng ta có thể thật sự đưa phương hướng an toàn của quy y vào trong đời sống, như nền tảng của toàn bộ đường tu. Và thông qua điều này, trên cơ sở đó, thành tựu giác ngộ vì lợi ích của tất cả chúng sinh.