आठ लोक धर्म र वैचारिक ढाँचा

हामीले छलफल गरिरहेको यो मनोवृत्तिको आधार, वा वैचारिक ढाँचालाई हेरौं। यहाँ वैचारिक विचारहरूलाई बुझ्न महत्त्वपूर्ण छ। वैचारिक विचार के हो? वैचारिक विचार भनेको कुराहरूलाई वा अनुभवहरूलाई कुनै श्रेणीबाट हेर्नु वा अनुभव गर्नु हो, जुन “केही विशेष” जस्तो हुन सक्छ। यो मानौँ मनभित्रको एउटा बाकसजस्तै हुन्छ। जब हामी कुनै घटना अनुभव गर्छौँ, त्यसलाई “केही विशेष” भन्ने मानसिक बाकसमा राखिदिन्छौँ। 

हामी यो सधैं गर्छौं, किनभने हामीले यसरी नै कुरा बुझ्न सकिन्छ र प्रशोधन गरिन्छ। “महिला” भन्ने एउटा मानसिक बाकस हुन्छ। कसैलाई देख्दा त्यो व्यक्तिलाई सोही बाकसमा राखिन्छ। यसरी अनुभव गरिएका कुरा धेरै प्रकारका मानसिक बाकसमा राखिन्छन्। उदाहरणका लागि, उही व्यक्तिलाई “पुरुष” वा “महिला” को बाकसमा राख्न सकिन्छ। त्यही व्यक्तिलाई “जवान” वा “बुढो” को बाकसमा पनि राखिन्छ, वा “सेतो कपाल” वा “कालो कपाल” को बाकसमा पनि राखिन्छ। यस्तो बाकस धेरै हुन्छन्।

वास्तवमा, वस्तुहरू बक्समा अवस्थित हुँदैनन्। यद्यपि यो स्पष्ट लाग्न सक्छ, तर यसलाई साँच्चै बुझ्न र पचाउन धेरै कठिन हुन्छ। उदाहरणका लागि, हामी कसैलाई “नराम्रो व्यक्ति”  को बक्समा राख्न सक्छौं, तर कुनै पनि व्यक्ति केवल नराम्रो व्यक्ति मात्रको रूपमा अवस्थित हुँदैनन्, किनभने यदि उनी साँच्चै त्यसरी अवस्थित हुन्थे भने, सबैले उनलाई त्यस्तै देख्नुपर्थ्यो, र उनी बाल्यकालदेखि नै त्यस्तै हुनुपर्थ्यो।

यी मानसिक बाकसहरूले तपाईंलाई कुरा बुझ्न मद्दत गर्छन्, र तपाईंले अरूलाई कसरी हेर्नु हुन्छ भन्ने कुरा तपाईंले कुन मानसिक बाकसमा राख्नु हुन्छ भन्नेबाट निर्धारण हुन्छ। यी मानसिक बाकसहरू मनले बनाएको संरचना हुन्, यी वास्तविकता होइनन्। बाहिर यस्ता कुनै बाकसहरू हुँदैनन्, हुन्छ र? 

अब हामीले किन कुनै कुरालाई एउटा मानसिक बाकसमा राख्छौँ र किन अर्कोमा राख्दैनौँ भनेर हेर्ने छौँ। हामी एउटा वस्तुको त्यस्तो विशेषता हेर्छौँ, जसले त्यसलाई अरू भन्दा छुट्याउँछ भन्ने सोच हुन्छ। यसलाई “परिभाषित विशेषता” भन्ने प्राविधिक शब्दले जनाइन्छ। सजिलो उदाहरण, “वर्ग” भन्ने बाकसमा कुरा राख्दा कुन परिभाषित विशेषता आधार हुन्छ। चार समान साइड हुनु नै त्यो विशेषता हो। त्यो भएकालाई हामी “वर्ग” भन्ने मानसिक बाकसमा राख्छौँ।

यो त सरल वर्ग थियो। तर “झर्को लाग्ने मानिस” भन्ने वर्ग कस्तो हुन्छ। कुन विशेषताले तपाईंलाई कसैलाई “तिमी झर्को लाग्ने मानिस हौ” भन्ने बाकसमा राख्न प्रेरित गर्छ। कुन कुरा झर्को हुन्छ भनेर हेर्नु रोचक हुन्छ। तपाईंको टाउको वरिपरि उडिरहेको झिंगा र त्यो मानिसबीच के समानता हुन्छ जसले दुवैलाई “झर्को लाग्ने” बाकसमा राखिन्छ?

मलाई भन्नुपर्दा, दुवैले केही यस्तो गर्छन् जसले मेरो भावनात्मक सन्तुलन र मनको शान्ति, मेरो शान्त अवस्थालाई बिगार्छन्। त्यसैले, वास्तवमा, यो मानसिक बाकस हामीले आफूलाई आधार बनाएर बनाउँदै हुनुहुन्छ, तिनीहरूको सन्दर्भमा होइन, किनकि मलाई झर्को लाग्ने कुरा तपाईंलाई झर्को नलाग्न सक्छ। र मेरो मनको शान्ति गुमाउने कुराहरूको बारेमा त, त्यो पनि म पूर्ण रूपमा आकर्षित हुने कुरा हुन सक्छ, जसले मलाई उथलपुथल बनाउँछ। त्यसैले रोचक कुरा यो हो कि हामीले कुराहरूलाई कसरी परिभाषित गर्छौं र बाकसमा राख्छौं, त्यो सबै हाम्रो आफ्नै बारेमा नै केन्द्रित भएको हुन्छ।

त्यसपछि हामीसँग यी सबै भावनाहरू छन्। अब यो रोचक हुन थाल्छ (सायद यो पहिलेदेखि नै रोचक थियो)। अब हामीसँग “खुशी” भन्ने मानसिक बाकस छ।तपाईं वस्तुहरूलाई “खुशी” को त्यो बाकसमा कसरी राख्नुहुन्छ? त्यो भन्न धेरै कठिन छ। कसैले हामीलाई सोध्छ, “तपाईं खुशी हुनुहुन्छ?” र हामीले के जवाफ दिने भनेर पनि थाहा हुँदैन। यदि हामी आफैंलाई सोध्छौं, “म खुशी हुँ कि छैन?” – ठीक छ, मलाई त वास्तवमा त्यसको अर्थ के हो भनेर पनि थाहा छैन। त्यसोभए खुशी हुनुको परिभाषित विशेषता के हो? हामी खुशी हुन यति धेरै चाहन्छौं, तर हामीले खुशी के हो भनेर पनि थाहा छैन। विचित्र छ, होइन त? परिभाषा यो हो कि जब तपाईं यसलाई अनुभव गर्दा, तपाईं त्यसबाट अलग हुन चाहनुहुन्न; तपाईंलाई यो जारी रहोस् भन्ने लाग्छ। यो परिभाषा हामीले बौद्ध साहित्यमा पाउँछौं, त्यसैले यसले हामीलाई अलिकति सहयोग गर्छ।

फेसबुकको कुरा के हो? हामी के “मन पर्ने” कुराहरूलाई कसरी परिभाषित गर्छौं? यो यस्तो केही हुन सक्छ जस्ले मुस्कान ल्याउने वा राम्रो अनुभव गराउने हुन सक्छ। तर कल्पना गर्नुहोस् कि तपाईंले दिनभर यसैमा मात्र हेर्नुपरेको भए, हामी अब यसलाई मन पराउँदैनथियौं, होइन र? त्यसैले यो अचम्म लाग्दो हो, होइन त?

जब तपाईंसँग वैचारिक विचार हुन्छ, तब सधैं त्यो श्रेणीलाई प्रतिनिधित्व गर्ने मानसिक छवि हुन्छ। त्यसैले जब तपाईं “कुकुर” भन्ने सोच्नुहुन्छ, तपाईंसँग कुकुरको एक प्रकारको मानसिक चित्र हुन्छ, जुन मलाई विश्वास छ सबैका लागि फरक हुन्छ। यो सेक्सी व्यक्ति वा बिरक्त गर्ने व्यक्तिलाई प्रतिनिधित्व गर्ने मानसिक छविसँग पनि उस्तै छ।

त्यसो भए मलाई मन पर्ने कुरालाई के प्रतिनिधित्व गर्छ? यो अझ कठिन छ। तर हामीसँग यस्तो बोल्ने तरिका छ , होइन त, “म यो शैली मन पराउँछु, म यो प्रकारको खाना मन पराउँछु, म यो प्रकारको फिल्म मन पराउँछु, त्यो केटी मेरो प्रकार होइन, त्यो केटो मेरो प्रकार हो।” मलाई मन पर्ने कुरालाई के प्रतिनिधित्व गर्छ? फेसबुकमा कुनै तस्वीर हेर्दा, हामीले यसलाई हाम्रो मन पर्ने अनुभवसँग तुलना गर्छौं र त्यसलाई हाम्रो “मन पर्ने” श्रेणीमा राख्छौं? हामीले सम्झनुपर्छ कि यो सबै हाम्रो मनको पक्षबाट आएको हो, वस्तुबाट होइन। यदि वस्तुबाट केही आउँथ्यो, जस्तै वस्तुमा साँच्चिकै मन पर्ने गुण, तब सबैले यसलाई मन पर्थे। त्यसैले यो सबै व्यक्तिगत अनुभवमा आधारित छ।

अर्को कदम भनेको कुनै कुरा किन विशेष लाग्छ भनेर हेर्नु हो। वस्तुको पक्षमा केही हुन्छ कि हामीले बनाएको मानसिक बाकसमा मात्रै “विशेष कुरा” भनेर हामी आफैंले परिभाषित गरेका छौं। जब हामी हेर्न सुरु गर्छौं कि किन कुनै कुरा विशेष देखिन्छ, हामी “कुनै पनि विशेष छैन” भन्ने आधार बुझ्न थाल्छौं। वस्तुको पक्षमा बिल्कुल विशेष कुरा हुँदैन। “विशेष” भन्ने विचार पूरा रूपमा हाम्रो आफ्नै सोचबाट, हाम्रो आफ्नै मानसिक बाकसबाट आउँछ। यो हामीले वस्तुहरूलाई बुझ्ने एउटा फिल्टर हो, जस्तो यो विशेष छ र त्यो छैन।

त्यसपछि हामी आफैंलाई सोध्न सक्छौं, हामी विशेषलाई कसरी परिभाषित गर्छौं? केही मानिसहरू भन्छन् कि यो तब हुन्छ जब केही कुरा अद्वितीय हुन्छ: “यो एकदम विशेष चित्र हो” वा “यो विशेष भोजन हो।” तर के सबै कुरा अद्वितीय छैनन्? कुनै दुई कुराहरू ठ्याक्कै समान हुँदैनन्। बन्दाको थुप्रोमा रहेको प्रत्येक बन्दाकोपी आफ्नै रूपमा अद्वितीय बन्दाकोपी हुन्छ।

त्यसपछि तपाईं सोच्न सक्नुहुन्छ, “ठीक छ, कुराहरू फरक हुनुपर्छ। विशेष हुन, तिनीहरू फरक हुनुपर्छ।” तर तिनीहरू कति फरक हुनुपर्छ? हामी साधारण र विशेष बीचको रेखा कसरी र कहाँ कोर्छौं? हामी सम्भवतः कसरी निर्णय गर्न सक्छौं?

त्यसपछि तपाईं भन्न सक्नुहुन्छ कि केही विशेष हुन केही नयाँ हुनुपर्छ। तर यो मलाई नयाँ हो, वा ब्रह्माण्डलाई नयाँ हो? हामी सामान्यतया सबै कुरालाई “म” को सन्दर्भमा परिभाषित गर्छौं, र हामीले कहिल्यै नभोगेको हरेक अनुभव नयाँ छ, होइन? म आज हिजो भोगेको त्यही कुरा भोग्दै छैन। आज हिजो होइन। त्यसैले एउटा अर्थमा, सबै कुरा विशेष छ, जसको मतलब वास्तवमा केही पनि विशेष छैन। सबै कुरा अद्वितीय हुन्छ, सबै कुरा फरक छ, र सबै कुरा व्यक्तिगत छ, त्यसैले हामी विशेष भएको रूपमा कुनै कुरा प्रस्तुत गर्न सक्दैनौं। यदि हामी भन्छौं कि केही कुरा विशेष छ किनकि हामीले यो मन पराउँछौं, ठीक छ हामी सबैलाई थाहा छ कि हामीले मन पराउने कुरा सधैं परिवर्तन हुन्छ; यदि हामीले यो धेरै पाउँछौं भने, हामीले यो मन पराउँदैनौं, र यदि हामीसँग यो लामो समयसम्म छ भने, हामी दिक्क लाग्न थाल्छौं।

यी कुरा हामीले अभ्यास गर्ने कुरा हुन्, जसले हामीलाई “विशेष” भन्ने बाकसमा कुरा हालिरहने बानीबाट मुक्त हुन सहयोग गर्छ। “अहिले म अनुभव गरिरहेको कुरा धेरै महत्वपूर्ण छ।” किन। किन त्यसलाई “महत्वपूर्ण” भन्ने बाकसमा राखिएको छ। त्यसैले हामी अनावश्यक मानसिक बाकसमा कुनै पनि कुरा नहेर्न प्रयास गर्छौं। निश्चित रूपमा उपयोगी, आवश्यक बाकसहरू छन्; हामीले तिनीहरू बिना भाषालाई बुझ्न सक्दैनौं। मानिसहरूले एउटै शब्द भन्न विभिन्न उच्चारण र आवाजका ध्वनिहरू निकाल्छन्, जसलाई हामीले शब्दको लागि मानसिक बाकस हुँदा मात्र बुझ्न सक्छौं।

त्यसैले सबै बाकस फाल्न सकिँदैन। केही मानसिक बाकस उपयोगी हुँदैनन्, किनकि ती पूर्ण रूपमा व्यक्तिपरक हुन्छन्, जस्तै “विशेष कुरा।” जब हामी यसलाई विश्लेषण गर्न सुरु गर्छौं, सबै कुरा हाम्रो दृष्टिकोणमा भर पर्छ। हामीले विशेष ठानेको कुरा, चाहे त्यसलाई परिभाषित गर्न नसकिए पनि।

यसरी, हामी “म कुनै पनि कुरा विशेष भनेर हेर्दिन” भनेर आत्मनियन्त्रण र अनुशासन मात्र प्रयोग गर्न खोजिरहेका हुँदैनौं। त्यो गर्न धेरै गाह्रो हुन्छ। तर बुझाइको माध्यमबाट हामी देख्न सक्छौं, सबै कुरा मानसिक संरचना मात्रै हो, वास्तवमा कुनै पनि कुरा विशेष हुँदैन।

हामीले मन प्रशिक्षण प्रयोग गरेर आफ्ना दृष्टिकोणसँग धेरै तहमा काम गर्न सक्छौं। हामीले वस्तुहरूलाई विभिन्न मानसिक बाकसमा राखेर हेर्छौं, र कुनै वस्तुलाई एक बाकसबाट अर्को बाकसमा सारेर पनि हेर्न सक्छौं। “झर्को लाग्ने, गुनासो गर्ने व्यक्ति” भन्ने बाकसमा कसैलाई राख्ने सट्टा “दुःखी, एक्लो व्यक्ति” भन्ने बाकसमा राख्दा तपाईंको व्यवहार पूरा रूपमा बदलिन्छ। व्यक्तिको पक्षमा कुनै स्थायी गुण हुँदैन। तपाईंले कसरी बुझ्ने भन्ने दृष्टिकोणले तपाईंले उनलाई कसरी अनुभव गर्ने र कसरी व्यवहार गर्ने भन्ने निर्धारण गर्छ। 

केही मानसिक श्रेणीहरू, जस्तै “विशेष,”  पूर्ण रूपमा उपयोगी हुँदैनन्। विशेष व्यक्ति र विशेष अवसरहरू र सबै प्रकारका हुन्छन्। तर जन्मदिन वा नयाँ वर्षलाई विशेष सोच्ने बानी कति मनपर्ने आधारमा बनेको हो भनेर तपाईंले सोच्नुभएको छ? केवल  मानिसहरूले यो विशेष भनेर निर्णय गरेको हो। यसलाई विशेष बनाउने कुरा केवल मानिसले त्यसलाई विशेष ठानेको हो। जनवरी १ मा कुनै खास पक्ष हुँदैन। त्यो मिति कुनै खगोलीय आधारसँग पनि मिल्दैन। पृथ्वी सूर्यको वरिपरि घुम्छ, र यो वर्षको पहिलो दिन हो” भनेर तोक्ने निश्चित ठाउँ हुँदैन। कुनै पहिलो हुन्दैन, त्यसैले प्रत्येक संस्कृतिमा आफ्नै नयाँ वर्ष हुन्छ। त्यसमा कुनै विशेष पक्ष हुँदैन। यदि तपाईं बसेको संस्कृतिले नयाँ वर्ष मनाउँदैछ भने रिसाउनुपर्ने कारण छैन, न त त्यसलाई मूर्खता ठान्नुपर्ने कारण हुन्छ। तर धेरै उत्साहित भएर ठूलो कुरा बनाउनु पनि आवश्यक हुँदैन।

जब हामी वैचारिक सोच कसरी चल्छ भन्ने आधार बुझ्छौं, मानसिक बाकस र श्रेणीहरू र तिनका गुणहरू बुझ्छौं, त्यसलाई उपयोगी हुँदा प्रयोग गर्छौं र उपयोगी नहुँदा छोड्छौं।

अन्तमा, जब हामी हाम्रो मनोवृत्तिहरूलाई परिवर्तन गर्छौं र सुधार्छौं, त्यसका लागि केही प्रेरणा र धेरै धैर्यता आवश्यक हुन्छ। बारम्बार अभ्यासमार्फत परिवर्तनसँग हामी जति धेरै परिचित हुन्छौं, यो हाम्रो दैनिक जीवनमा त्यति नै स्वाभाविक रूपमा आउँछ। जब हामी असन्तुष्ट महसुस गर्छौं, हामीले आफैंलाई सम्झाउनु पर्ने सबै कुरा भनेको “हे, म त केवल म, म, म बारे सोचिरहेको छु।”

दृष्टिकोण प्रशिक्षण एउटा लामो प्रक्रिया हो, तर यो अत्यन्त मूल्यवान छ।

हामी प्रत्येक बिहान एउटै लक्ष्यसँग जाग्छौं: हामी एक राम्रो, सुखी भविष्य चाहन्छौं। यसमा, हामी सबै समान छौं। हामी सबैले “म” ब्रह्माण्डको केन्द्र हुँ भन्ने सोच्नमा पनि समान छौं, जुन तथ्यले हामीलाई असंख्य समस्याहरू निम्त्याउँछ। आत्म-मोहको कारणले, जुन “म” को हेरचाह गर्छ भन्नेमा यति आकर्षक लाग्छ, हामी वास्तवमा दुःखतर्फ दौड्छौं, र हामीले खोजिरहेको खुशीबाट टाढा पुर्‍याउँछ। जब हामी वास्तविकतालाई बुझ्न थाल्छौं, कुराहरू वास्तवमा कसरी अस्तित्वमा छन् भन्ने, यस सबैलाई उल्टो पारिन्छ। जीवन माथि तल हुन्छ, र यो सधैं नै हुनेछ; हामी यसलाई नियन्त्रण गर्न सक्दैनौं, तर हामीले नियन्त्रण गर्न सक्ने हाम्रो आफ्नै मनोवृत्ति हो: प्रत्येक क्षण अनुभवलाई कसरी बुझ्ने भन्ने कुरा हाम्रो हातमा हुन्छ। प्रयास गरेमा जीवनलाई खुशी जीवनमा बदल्न सकिन्छ। बाहिरी परिस्थितिले फरक नपरे पनि हामीले आफू र अरू दुवैप्रति खाँचो अनुसार ध्यान दिन सक्छौं।