Bình Phẩm
Trong buổi đầu tiên, chúng ta đã có phần giới thiệu cơ bản về chủ đề. Chúng ta đã thấy rằng khi nói về quy y trong đạo Phật, thì mình không nói về hành vi thụ động cầu xin một đấng tối cao nào đó bảo vệ bản thân, mà đang thực hiện một số biện pháp nào đó để ngăn ngừa nỗi khổ và khó khăn của riêng mình. Có thể mô tả điều này như việc đưa một phương hướng tích cực và an toàn vào trong đời sống. Phương hướng đó là cải thiện bản thân để khắc phục và tránh những sự thiếu sót và khó khăn trong cuộc sống. Việc cải thiện bản thân là điều gì đem lại ý nghĩa cho đời sống, bởi vì mình đang nỗ lực để mang lại nhiều hạnh phúc hơn cho tự thân và tha nhân. Rồi thì chúng ta đã xem xét ý nghĩa của việc mang lại nhiều hạnh phúc hơn cho tự thân, và thấy rằng điều đó thật ra không có nghĩa là có nhiều niềm vui, giải trí hay lạc thú hơn, bởi vì bất cứ niềm hạnh phúc nào mình có được từ những điều này chẳng bao giờ được lâu dài. Nó không bao giờ đủ. Chúng ta luôn luôn muốn nhiều hơn nữa.
Điều thật sự có ý nghĩa là có được mức độ hạnh phúc cơ bản, nền tảng hơn. Chúng ta đã thấy, chỉ dựa trên sinh học, thì mức độ hạnh phúc ổn định hơn này xuất phát từ sự hỗ trợ về mặt cảm xúc mà mình có được từ việc liên kết và cảm thấy liên kết với người khác – đơn giản chỉ vì mình là động vật xã hội, về mặt sinh học.
Chúng ta đã xem xét khi mình khép kín và chỉ lo nghĩ đến bản thân, chỉ bận tâm cho bản thân, thì nó sẽ khiến cho mình cắt đứt liên hệ với người khác, cảm thấy bị cô lập và cô đơn. Và điều này khiến cho mình bất hạnh – khiến cho tất mọi người cảm thấy bất hạnh. Tôi nghĩ tất cả chúng ta đều biết điều đó. Tôi nghĩ hầu như tất cả mọi người, ở một thời điểm nào đó, đều rơi vào hội chứng: “Tội nghiệp cho tôi, không ai thương tôi hết.”, đó là điều rất khó chịu, đúng không? Còn khi mình cởi mở với người khác, nghĩ về người khác, chăm sóc và giúp đỡ họ bằng những hành vi tử tế nhỏ nhặt, điều đó khiến mình cảm thấy ổn định hơn, được hỗ trợ và hạnh phúc hơn – không phải hạnh phúc có kịch tính, mà là một loại hạnh phúc rất tĩnh lặng, có tính cách hỗ trợ. Trong tiếng Anh, chúng ta phân biệt giữa người nồng nhiệt và người lạnh lùng. Người nồng nhiệt là người yêu thương, cởi mở – trên cơ bản là người hạnh phúc. Người lạnh lùng thì rất nguội lạnh, khép kín – không ai muốn gần người như vậy.
Tư Duy Về Pháp Luyện Tâm
Như một trong những tác phẩm vĩ đại trong nhà Phật, Luyện Tâm Thất Điểm đã nói, hãy đổ lỗi cho một điều duy nhất tạo ra vấn đề – đó là thái độ ái ngã, bận tâm đến bản thân, chỉ lo nghĩ cho chính mình. Ở một đoạn khác trong cùng một bản văn có nói rằng, nếu tất cả pháp tu nhà Phật đều quy về một điểm này, rằng mọi việc chúng ta làm đều nhắm vào việc khắc phục tâm ái ngã, thì đó là dấu hiệu cho thấy việc tu hành của mình đã thành công. Thế thì, phần trình bày về quy y mà chúng ta sẽ tìm hiểu cuối tuần này sẽ áp dụng pháp Luyện Tâm Thất Điểm, và xem xét cách nó có thể được áp dụng như thế nào trong giáo lý cơ bản, nền tảng nhất của đạo Phật, đó là quy y. Tôi nghĩ điều đó làm cho nó trọng đại hơn nhiều. Khi tôi nói trọng đại hơn, ý tôi là nó làm cho điều này có ý nghĩa hơn, mà chúng ta thật sự có thể liên hệ. Thật ra, chúng ta thấy quy y tạo nên toàn bộ nền tảng của đường tu nhà Phật.
Bước đầu tiên mà chúng ta cần thực hiện về mặt quy y – không chỉ nói lý thuyết suông, mà còn áp dụng mỗi ngày – là bắt đầu ngày mới bằng việc xác định phương hướng, khẳng định lại phương hướng trong đời sống. Bước đầu tiên để làm điều đó là khẳng định lại tầm quan trọng của quy y, tại sao chúng ta muốn làm điều này. Buổi sáng, chúng ta bắt đầu với chủ ý, sau đó hành trì Pháp tu, rồi đến hồi hướng. Thế thì việc khẳng định lại phương hướng này diễn ra trước chủ ý – đó là điều đưa mình đến chủ ý. Thế thì điều mình xem xét là – nếu hôm nay là một ngày vô nghĩa, không đi đến đâu cả, hoặc rất bất mãn – đó không phải là điều mình muốn. Điều đó không mang lại sự mãn nguyện.
Điều tốt hơn nhiều là nên tạo ra ý nghĩa nào đó trong đời sống – làm điều gì đó có ý nghĩa cho hôm nay. Hôm qua, như tôi đã nói, khi cảm thấy có thể tạo ra ít nhất một sự khác biệt nhỏ trên thế giới, dù chỉ cho một người, bằng cách làm cho họ hạnh phúc hơn một chút, thì điều này sẽ mang lại cho ta cảm giác bản thân mình có giá trị. Cảm giác về giá trị bản thân đó rất quan trọng đối với mức độ hạnh phúc cơ bản trong đời sống. Đây là phương hướng mà mình muốn đưa vào trong đời sống – nên ta sẽ có chủ ý noi theo phương hướng đó, cố gắng làm điều đó. Như đã nói trong buổi hội thảo đầu tiên, đây là mức độ quy y cơ bản nhất. Sau đó, nếu muốn thì có thể bổ sung thêm nhiều chi tiết về ý nghĩa của việc noi theo phương hướng đó, nhưng trước tiên, chúng ta sẽ noi theo hướng chung chung này.
Nếu chỉ nói, “Phương hướng là Phật, Pháp và Tăng,” và chỉ cần liệt kê toàn bộ các phẩm chất của Tam Bảo, thì không có ý nghĩa gì trong đời sống bình thường. Chúng ta phải hiểu đằng sau quy y là gì, điều gì là nền tảng cho phương hướng cơ bản nhất. Và như tôi đã nói trước đây, nếu chỉ nhìn vào thân tướng của một vị Phật, với tất cả các đặc điểm, đó là một biểu đồ thông tin mà mỗi đặc điểm cho thấy tác nhân là gì, và tác nhân là yêu mến tha nhân, với 32 biến thể khác nhau. Đó là điều mà biểu đồ thông tin biểu thị. Ví dụ, phẩm chất lời nói của Đức Phật – tất cả mọi người đều có thể hiểu những gì Đức Phật nói, trong bất cứ ngôn ngữ nào. Hiển nhiên là nếu quan tâm đến người khác, thì mình sẽ quan tâm đến việc giao tiếp với họ – giao tiếp theo cách họ có thể hiểu ý mình. Đó là toàn bộ mục tiêu, toàn bộ ý niệm, đằng sau các phẩm chất này của lời nói. Đó là điều chúng ta có thể hướng đến.
Hơn nữa, phẩm chất của tâm thức, để có thể thấu hiểu mọi người – hiểu vấn đề của họ, nhu cầu của họ và cách thật sự giúp đỡ họ – đó là điều ta có thể thật sự hướng đến và cố gắng thực hiện. Ngay cả ở mức độ cơ bản nhất, quan tâm đến tha nhân là bước đầu tiên, rồi lắng nghe những điều họ nói, nhạy cảm với những gì đang xảy ra với họ, chứ không chỉ nghĩ rằng, “Ồ, ước gì họ im lặng và để cho tôi yên, để tôi có thể trở lại xem trang Facebook của mình,” hay bất cứ điều gì.
Giống như khi ở trong xe điện ngầm đông đúc, liệu mình có muốn tự cô lập bản thân và mải mê dùng điện thoại di động hay tai nghe không? Hay việc đi xe điện ngầm sẽ cho ta cơ hội cảm thấy liên kết với người xung quanh? Chúng ta có bao giờ nghĩ như vậy không? Có bao nhiêu người thật sự thích đi xe điện ngầm đông đúc? Hay mắc kẹt trong một trong những vụ kẹt xe kinh điển ở Mạc Tư Khoa? Ta nghĩ gì về những người khác cũng đang bị kẹt xe? Thông thường, chúng ta có ý nghĩ rất tiêu cực về họ.
Đây chính là mục tiêu của pháp luyện tâm – biến những hoàn cảnh thử thách, khó khăn này thành tình huống tích cực, để mình có thể thật sự phát triển lòng quan tâm đến tha nhân. Đó là phát triển sự hiểu biết rằng không ai muốn bị kẹt xe như vầy, và tất cả chúng ta đều cùng chung cảnh ngộ. Trên cơ bản, đó là việc nhận thức mình không phải là người duy nhất bị kẹt. Kẹt xe hay xe điện ngầm đông đúc là những cơ hội tuyệt vời để rèn luyện tâm bi – tâm bi đối với tất cả những người khác cũng đang mắc kẹt trong tình huống tương tự. Trong pháp tu tonglen, khi nhận lấy tất cả phiền muộn của người khác, với tâm nhẫn nhục, ta sẽ thấu hiểu và cởi mở, ước nguyện tất cả mọi người đều có thể tu tập lòng bi như vậy, và ta tưởng tượng mình đang truyền đạt pháp tu đó cho họ. Khi làm như vậy, ta sẽ chuyển hóa toàn bộ tình huống; đây chính là ý nghĩa của việc đưa một phương hướng an toàn vào trong cuộc sống, chứ không chỉ là, “Xin Phật giúp con thoát khỏi vụ kẹt xe này!”. Thế thì quy y sẽ tạo ra ý nghĩa trong đời sống của mình.
Ví dụ như buổi sáng, chúng ta bắt đầu với ý nghĩ: “Ôi trời ơi, mình phải kẹt xe hai tiếng đồng hồ mới tới chỗ làm – thật là khổ sở,” hay nghĩ rằng, “Tội nghiệp mình quá!”. Chúng ta sẽ tự làm khổ mình. Nếu như ta bắt đầu ngày mới với ý nghĩ, “Bây giờ mình có hai tiếng để hành trì tâm bi trong khi đi làm, và cải thiện bản thân, để xem mình có thật sự đối phó được với điều này mà không bực dọc hay không?”. Đời sống của chúng ta sẽ có hương vị hoàn toàn khác biệt, đúng không? Thế thì đó là ý nghĩa của việc phát khởi chủ ý, quy y vào buổi sáng, khi thức dậy. Nó không chỉ đơn thuần là lạy vài cái và tụng vài câu một cách máy móc.
Việc phát triển mối liên hệ này với người khác, dựa trên lòng thương yêu và giúp đỡ họ, là nền tảng của tất cả những điều tôi vừa nói. Sau đó, điều mình thật sự muốn nhận diện là chúng ta cần phải khắc phục điều gì, để có thể thực hiện điều này, để có được mối liên hệ này, và cảm nhận mối liên hệ này với người khác? Điều gì đang ngăn cản tôi làm việc này? Đây là bước tiếp theo.
Dĩ nhiên, đạo Phật có cả một danh sách những điều đang ngăn cản việc này, nhưng trước khi xem xét danh sách đó, tôi nghĩ nếu chúng ta nhìn vào bản thân, để xem mình có thể nhận diện được điều gì đang ngăn cản bản thân cảm nhận mối liên hệ này, sự cởi mở này với người khác hay không. Liệu chúng ta có đổ lỗi bằng cách suy nghĩ rằng, “Chẳng ai yêu thương tôi hết, tất cả là lỗi của họ!”. Hay thật sự, nguồn gốc của cảm giác này là gì? Đó là suy nghĩ, “Tôi quá tuyệt vời, nhưng chẳng ai trân trọng điều đó,” đúng không?
Thật không hay khi xem xét loại thái độ “chẳng ai hiểu tôi hết”. “Tôi quá cô đơn, chẳng ai hiểu tôi.” Kiểu suy nghĩ đó là gì? Nó làm cho mình hạnh phúc hay bất hạnh?
Ví dụ mà tôi nghĩ đến, điều khiến tôi bật cười, là khi ở cạnh ai đó, khi gặp gỡ một người bạn – liệu ta chỉ muốn kể cho họ nghe tất cả những vấn đề của mình, hay quan tâm đến những gì đang xảy ra với họ? Tôi có những người bạn như vậy, họ không bao giờ hỏi tôi dạo này ra sao, mà chỉ kể một câu chuyện dài về tất cả những khó khăn mà họ đã gặp trong tuần ngay lập tức. Thế thì mình có thể ở cả hai phía – một là phía chỉ muốn nói về bản thân mình và thật sự chẳng quan tâm đến người khác, hai là có thể ở phía kia, nhận ra rằng người này đang kể cho mình nghe tất cả vấn đề của họ, và ý tưởng chính trong đầu mình là: “Im đi, vì tôi muốn kể cho bạn nghe về tôi!”. Thế thì ở đây, tâm ái ngã ở đằng sau cả hai phía. Nó trở thành một sự giao tiếp rất khó chịu.
[Thiền]
Trong bất cứ trường hợp nào, thì điều hữu ích là xem xét những yếu tố khác nhau khiến cho mình gặp trở ngại khi liên kết với người khác, trở ngại để có được hạnh phúc, nói một cách cơ bản, như đã được trình bày trong trình tự lam-rim. Lam-rim tuyệt vời ở điểm đó. Hãy xem xét từng nguyên nhân một.
Lý do mình không liên kết được với người khác là vì thiếu trạng thái cảm xúc đầu tiên – thành phần đầu tiên của trạng thái cảm xúc – mà chúng ta cần phải phát triển, để thật sự đưa phương hướng này vào trong đời sống, gọi là sợ hãi! Sợ hãi nghĩa là kinh hãi vì những gì mình đang làm khi quá ái ngã, điều này chỉ tạo ra thêm bất hạnh cho chính mình. Chúng ta kinh hãi vì điều đó. Không phải mình sợ điều này, mà là nghĩ rằng những gì mình đang làm là điều khủng khiếp. Chúng ta thật sự muốn chấm dứt nó.
Chướng Ngại Thứ Nhất: Hành Vi Phá Hoại
Chướng ngại đầu tiên là hành vi phá hoại. Điều này bao gồm những gì? Không trung thực với người khác. Lừa dối họ. Bắt nạt họ. Làm hại họ bằng cách này hay cách khác. Bám víu họ – “Đừng bao giờ rời xa tôi! Tại sao bạn không gọi điện thoại cho tôi? Tại sao bạn không yêu tôi?”. Hay bỏ mặc họ và hoàn toàn vô tâm với họ. Tất cả những điều này đều là những hành vi phá hoại, và chắc chắn chúng không giúp cho mình có được tình bạn, đúng không? Người ta sẽ không thích mình, nếu mình không trung thực, lừa dối hay bắt nạt họ, vân vân.
Hơn nữa, nếu chỉ sử dụng họ vì lạc thú của bản thân, bóc lột họ – “Tôi có thể có được điều gì từ họ?”. Đây là những điều mình phải quan sát trong các mối quan hệ cá nhân. Chúng ta tự xem xét bản thân, để xem trong mối quan hệ này hay mối quan hệ khác – “Tôi đang hành động như thế nào, đang cư xử ra sao? Tôi có đang lợi dụng người này chỉ vì lợi ích, lạc thú của riêng mình không?”. Hay tự hỏi, “Tôi có thể có được điều gì từ họ, hoặc tôi có thể nhờ họ làm việc gì cho mình?”. Điều này có thật sự ngăn cản cảm giác liên kết tích cực với họ không? Mình có thật sự giúp đỡ họ không? Kiểu quan hệ này với người khác có làm mình hạnh phúc không?
Hành vi phá hoại này là điều cần xem xét. Nếu nhận thấy đó là cách mình đang cư xử với nhiều người, rằng nó chỉ tạo ra cô lập nhiều hơn, quan hệ tồi tệ nhiều hơn, thì ta sẽ cảm thấy kinh hoàng đối với hành vi của mình. “Tôi không muốn làm điều đó! Đó là tự hủy hoại bản thân. Nó không chỉ làm cho người khác khó chịu, mà còn tự hủy hoại chính mình!”. Đặc biệt nếu như ở địa vị có nhân viên làm việc cho mình, thì liệu ta có lợi dụng họ không? Liệu mình chỉ xem họ như chức năng mà họ đang thực hiện, hay xem họ như con người? Thế thì hãy tự xem xét bản thân để xem liệu mình có đang cư xử một cách phá hoại hay không. Không cần phải xem xét đến mức cực đoan như trong Lam-rim, kiểm tra xem mình có đang đi giết người hay không. Đó là một phạm trù chung. Nguyên tắc đằng sau đó là xem xét tất cả các biến thể của việc làm tổn thương người khác bằng cách này hay cách khác, chứ không chỉ là giết muỗi.
[Thiền]
Chướng Ngại Thứ Hai: Phiền Não
Điều tiếp theo ta sẽ xem xét là phiền não của mình, chẳng hạn như sân hận với người khác, khao khát ham muốn họ, bám víu họ hoặc vô minh về cảm xúc của họ. Ta có vô minh về tác động mà hành vi của mình tạo ra đối với họ không? Mình có lo là họ không thích mình, hay có lẽ họ sẽ chối bỏ mình? Chúng ta sẽ xem xét – liệu mình có những phiền não này trong các mối quan hệ với người khác hay không, và liệu chúng có ngăn cản mình thật sự giúp đỡ họ và kết nối với họ một cách tích cực hay không? Mình có luôn giận hờn họ, mất kiên nhẫn không? Hay chỉ nghĩ đến những gì họ có thể làm cho mình, quyến luyến họ. Việc có những tâm trạng phiền não này đối với nhiều người trong đời sống – liệu nó có khiến cho mình hạnh phúc không? Hay nó thật sự làm hỏng mối quan hệ với người khác? Hãy tự xem xét bản thân, và nếu đúng như vậy, thì ta sẽ cảm thấy kinh hoàng khi thấy điều này vẫn tiếp diễn. Đó là điều mình muốn cải thiện và khắc phục, đúng không? “Nó đang khiến cho tôi bị cô lập. Nó đang phá hủy tình bạn của tôi.”
[Thiền]
Chướng Ngại Thứ Ba: Hành Động Xây Dựng Cưỡng Chế
Điều tiếp theo là hành động có tính xây dựng một cách cưỡng chế. Điều này bao gồm việc quá quan tâm đến người khác, luôn cố gắng giúp đỡ họ, ngay cả khi họ không muốn hoặc không cần sự giúp đỡ của mình, chẳng hạn như cho họ lời khuyên và ý kiến khi họ không muốn nghe. Liên tục sửa sai, ngay cả khi điều đó không phù hợp, chỉ vì họ không làm mọi việc theo cách mình thích hay thường làm. Chúng ta liên tục sửa sai, nghĩ rằng điều này sẽ giúp ích cho họ, nhưng trên thực tế thì họ chỉ hận mình. Nói một cách cơ bản là mình chỉ lo lắng cho họ suốt ngày. Đây là những cách hành xử có tính cách cưỡng chế, xây dựng đối với người khác.
Một lần nữa, ta sẽ tự quán sát bản thân để xem, “Điều này có ngăn cản mình thật sự liên kết với họ một cách tích cực và thật sự giúp đỡ họ không? Điều đó có khiến cho mình hạnh phúc không?”. Vấn đề không phải là quan tâm đến họ, vấn đề là quá thúc ép về điều đó. Nếu chúng ta có con ở tuổi thiếu niên, thì tôi nghĩ hội chứng này rất rõ rệt. Ngoài ra, nếu đang điều hành một văn phòng, hoặc làm việc với người khác trong văn phòng, thì việc luôn cố thúc đẩy họ làm mọi việc theo cách của mình, thay vì để họ làm theo cách riêng của họ, cách của họ có thể hiệu quả và cũng tốt như cách của mình – điều này thường xảy ra trong văn phòng.
Một lần nữa, nếu phát hiện mình đang cư xử như vậy với người khác – có thể không phải với tất cả mọi người, nhưng với một số người đáng kể – thì điều này sẽ khiến mình xa cách họ. Nó ngăn cản việc tạo dựng mối quan hệ tốt đẹp với người khác. Vì vậy, chúng ta sẽ nghĩ, “Tôi kinh hãi vì điều đó. Tôi thật sự muốn khắc phục hành vi này. Tôi muốn noi theo hướng giúp bản thân mình không hành động như vậy.”
[Thiền]
Chướng Ngại Thứ Tư: Thái Độ Phiền Não
Lam-rim thật tuyệt vời; trình bày từng giai đoạn, từng bước một, tất cả những điều thật sự rất hủy hoại bản thân. Điều kế tiếp để khám phá là thái độ phiền não, xoay quanh việc bận tâm về tôi, tôi, tôi. Một số giai đoạn là nền tảng của hành vi phá hoại, và một số là nền tảng của hành vi xây dựng có tính cách cưỡng chế. Trong trường hợp hội chứng phá hoại, đó là lòng ích kỷ, luôn luôn nghĩ, “Mọi việc nên xảy ra theo cách của tôi, tôi nên có những gì tôi muốn, tôi là người quan trọng nhất, tôi nên đứng ở hàng đầu, tôi luôn luôn đúng.”. Hay có thể ngược lại – “Tôi không tốt, nếu họ không thích tôi thì sao?”. Tất cả những điều này đều chú trọng vào tôi, tôi, tôi, đúng không? Và trong trường hợp hội chứng xây dựng cưỡng chế, đó sẽ là những điều như, “Tôi phải hoàn hảo,” tâm lý cầu toàn. Và, “Đâu là điều tốt nhất cho tôi, và đâu là điều tôi thích, cũng là điều tốt nhất cho bạn.”. Tất cả những điều này đều là ví dụ về thái độ phiền não, bận tâm cho bản thân – khi nghĩ rằng, “Tôi quan trọng nhất. Tôi thích gì, tôi nghĩ gì, tôi muốn gì.”
Thật đáng kinh ngạc, khi bạn bắt đầu xem xét cách mình suy nghĩ, những ý tưởng kiểu này phát sinh thường cỡ nào, với giọng nói trong đầu bảo rằng, “Tôi không thích những điều bạn làm, tôi muốn nó phải như thế này”, v.v… “Tại sao bạn không giống như những gì tôi muốn?”. Thậm chí còn có một nghiên cứu đã được thực hiện – Đức Dalai Lama thường trích dẫn điều này – những người thường sử dụng chữ “tôi” hay “mình” trong ý nghĩ hay lời nói nhiều nhất thường gặp nhiều vấn đề về tim mạch nhất. Huyết áp cao, những vấn đề tương tự. Vì vậy, một lần nữa, chúng ta sẽ tự xem xét bản thân – “Liệu thái độ phiền não này có ngăn cản mình liên kết với người khác một cách tích cực và thật sự giúp đỡ họ không? Liệu nó có làm cho mình hạnh phúc không?”. Và một lần nữa, ta sẽ cảm thấy kinh hãi về điều này. Thật ra, càng tập trung suy nghĩ về bản thân, thì mình càng bất hạnh hơn.
[Thiền.]
Chướng Ngại Thứ Năm: Tái Diễn Bất Tự Chủ
Những hội chứng này cứ lặp đi lặp lại, dưới hình thức này hay hình thức khác, với tất cả mọi người mà chúng ta gặp, và trong tất cả các mối quan hệ của mình. Những hội chứng về phiền não, hành vi phá hoại, hành vi xây dựng một cách cưỡng chế, và luôn luôn chỉ bận tâm về bản thân mình, mình, mình – chúng tái diễn một cách bất tự chủ. Luân hồi là như vậy đó. Chúng ta không làm chủ được nó. Trong tất cả các mối quan hệ và tình huống, chúng cứ xuất hiện lại hoài. Thật sự rất kinh khủng. Mỗi một mối quan hệ mới mà tôi tạo dựng, mỗi một sự liên hệ mới với ai đó, trên cơ bản là những hội chứng này đều làm hỏng hết. Mình không muốn làm hỏng, nhưng vẫn làm hỏng nó. Chúng ta không có bất kỳ sự kiểm soát nào. Đó có phải là điều mình muốn tiếp tục, hay là điều kinh khủng mà mình thật sự muốn khắc phục?
Một lần nữa, chúng ta sẽ tự xem xét bản thân. “Vấn đề là những cảm xúc và hành vi này tái diễn một cách bất tự chủ, thì liệu nó có giúp mình liên hệ tốt hơn với người khác hay tệ hơn? Liệu nó có làm mình hạnh phúc không? Đây có phải là lề thói mà mình muốn buông bỏ?”.
[Thiền.]
Chướng Ngại Thứ Sáu: Không Biết Cách Giúp Đỡ Tha Nhân
Chướng ngại cuối cùng là thật sự không biết cách giúp đỡ người khác. Chúng ta không thể thật sự hiểu hết tất cả các nhân duyên ảnh hưởng đến tình trạng hiện thời của người khác, và không biết tác động lâu dài của bất cứ điều gì mình nói hay làm, với nỗ lực giúp đỡ họ sẽ ra sao. Điều đó rõ rệt nhất khi cố gắng nuôi con – mình thật sự không biết điều gì là tốt nhất cho chúng. Ta có thể có những ý tưởng riêng, nhưng thật sự không biết. Dù có thử điều gì, thì mình cũng không biết kết quả sẽ ra sao – điều đó thật tồi tệ, phải không? Hơn nữa, mình không biết làm thế nào để giúp đỡ bạn bè hay cha mẹ già. Đâu là điều tốt nhất cho họ? Thật sự, chúng ta không hề biết, đúng không? Tuy nhiên, ước gì mình biết được điều đó. Thế thì hãy nghĩ về tất cả những điều này.
[Thiền.]
Ý Niệm Kết Thúc
Tóm lại, đây là những chướng ngại, những điều khiến cho mình không thể thật sự liên kết với người khác một cách tích cực, có ý nghĩa và xây dựng. Chúng ta hành xử một cách phá hoại đối với họ. Chúng ta có phiền não, chẳng hạn như sân hận với họ. Chúng ta cố gắng giúp đỡ họ một cách cưỡng chế, ngay cả khi họ không muốn mình giúp đỡ, và vì vậy nên thúc ép họ. Chúng ta cố gắng làm người hoàn hảo. Chúng ta quá bận tâm về bản thân – “Những điều tôi thích phải là những điều bạn thích; những gì tốt cho tôi cũng phải tốt cho bạn.”. Hoặc, “Chúng ta nên luộn luôn làm việc theo cách của tôi.”. Tất cả những hội chứng này cứ lặp đi lặp lại mãi; dường như mình không thể kiểm soát được chúng. Và ngay cả khi cố gắng giúp đỡ người khác, thì mình thật sự không biết điều gì là tốt nhất. Khi nghĩ về tất cả những điều này, như đã được mô tả một cách rõ ràng trong Lam-rim, là điều mà mình cảm thấy kinh hãi – điều mà mình thật sự muốn tránh. Khi nói về quy y, chúng ta không chỉ nói về sự khảo sát này ở cấp độ Lam-rim sơ căn, mà nó liên hệ với toàn bộ đường tu.
Vì quy y là nền tảng của toàn bộ đường tu, nên đừng chỉ giới hạn nó ở ý nghĩ, “Tôi sợ xuống địa ngục, nên xin Phật cứu rỗi tôi.” Đó là một cách nhìn rất hạn hẹp về toàn bộ chủ đề quy y. Ta sẽ nhìn vào tất cả những lề thói này trong chính mình, và đó là điều mình nói đến, khi nói về việc trưởng dưỡng “tâm sợ hãi” – mình kinh hãi về điều đó. Chúng ta thật sự không muốn những cảm xúc và hành vi phiền não này tiếp tục. Thay vì vậy, ta muốn đưa một phương hướng nào đó vào trong đời sống, để giúp mình ngăn chận sự tiếp diễn của tất cả những điều đó. Theo ý nghĩa này, đó là quy y. Nó giúp mình thoát khổ.
Hãy nhớ rằng: đối với quy y, giống như mọi chủ đề khác trong Phật pháp, nếu muốn nó có ý nghĩa đối với mình, thì nó phải liên hệ với đời sống cá nhân. Nếu nó không liên quan, nếu ta không thể thấy sự liên hệ của nó, thì đó chỉ là thông tin thú vị ở mức tốt nhất, hoặc thông tin nhàm chán ở mức tệ nhất.
Một lời hồi hướng nhỏ: nguyện cho sự hiểu biết nào đã phát sinh từ cuộc thảo luận này sẽ ngày càng trở nên sâu sắc hơn, và trở thành nhân cho việc thật sự quy y, và thành tựu giác ngộ vì lợi lạc của tất cả.